दिक्+ अंश = दिगंश (दिशात्मक अंश).
दिगंशालाच क्षित्यंश (Azimuth) असेही म्हणतात. स्थानिक/क्षितिज सहनिर्देशक पद्धतीमधील क्षितीज पद्धतीतील (Horizon System) दिगंश (azimuth) आणि उन्नतांश (Altitude) हे दोन सहनिर्देशक (कोऑर्डिनेट; Co-ordinate) आहेत. दिगंश हे अंशात्मक माप आहे.

आकृतीत आकाशगोल (Celestial Sphere) दाखविला आहे. N-E-S-W हे वर्तुळ म्हणजे निरीक्षकाचे क्षितिज (Horizon) आहे. या वर्तुळाच्या केंद्रस्थानी C बिंदूच्या ठिकाणी निरीक्षक उभा आहे. निरीक्षकाच्या थेट लंबरेषेत वर Z हा बिंदू आहे. या बिंदूस ऊर्ध्वबिंदू म्हणतात. या बिंदूतून जाणाऱ्या N-Z-S या वर्तुळास सममंडल, मध्यमंडल किंवा याम्योत्तरवृत्त (मेरिडियन; Meridian) म्हणतात. त्यामुळे आकाशाचे पूर्व आणि पश्चिम असे भाग होतात. क्षितीजावरील N, E, S आणि W हे बिंदू अनुक्रमे उत्तर, पूर्व, दक्षिण आणि पश्चिम दिशा दर्शवितात. या चार बिंदूपैकी कोणत्याही दोन लगतच्या बिंदू मध्ये 90 अंशांचे अंतर आहे. स्थानिक सहनिर्देश पद्धतीमध्ये N हा आरंभ बिंदू, आदिबिंदू किंवा संदर्भबिंदू (Reference point) धरला जातो. या संदर्भबिंदूपासून म्हणजे उत्तरेकडून पूर्वेकडे (घड्याळ्याच्या काट्याच्या दिशेने) जात 0 अंशापासून 360 अंशापर्यंत म्‍हणजे N  येथे परत उत्तरेला येईपर्यंत, मोजलेले अंशात्‍मक अंतर, म्हणजे दिगंश किंवा क्षित्यंश होत. (कधीही उत्तरेकडून उलट दिशेने पश्चिमेकडून हे अंतर मोजायचे नाही असे यात गृहित धरलेले आहे.) समजा आकृतीमधील निरीक्षकाला आकाशाच्या दक्षिण पूर्व कोपऱ्यात X हा तारा दिसत आहे. Z बिंदूपासून ताऱ्यातून जाणारे ऊर्ध्वमंडल (Vetical circle) क्षितिजाला A  या बिंदूत छेदते. म्हणून क्षितिजावरील N-E-A या अंशात्मक अंतरास X ताऱ्याचे दिगंश म्हणतात. आकृतीत दाखविलेल्या X ताऱ्याचे दिगंश 90 अंशापेक्षा जास्त आणि 180 अंशापेक्षा कमी आहेत हे लक्षात येईल.

उपदिशांचे दिगंश : पूर्व आणि दक्षिण यांच्या दरम्यानची दिशा म्हणजे आग्नेय म्हणून आग्नेय या दिशेचे 90+45 म्हणजे 135 अंश आहे.  दक्षिण-पश्चिम यांमधील उपदिशा नैऋत्य, उत्तर आणि पश्चिम यांमधील उपदिशा वायव्य आणि उत्तर व पूर्व यांमधील उपदिशा ईशान्य. या उपदिशांचे दिगंश अनुक्रमे 225 अंश, 315 अंश आणि 45 अंश असे असतील.

कळीचे शब्द : #दिगंश #क्षित्यंश #दिशा #उपदिशा #उन्नतांश #यामोत्तरवृत

संदर्भ :

समीक्षक :  आनंद घैसास