रॉबर्ट ओएन : (१४ मे १७७१ — १७ नोव्हेंबर १८५८). इंग्रज समाजवादी, समाजसुधारक व सहकाराचा प्रवर्तक. त्यांचा जन्म वेल्समधील माँगमरीशर परगण्यातील न्यूटाउन येथे झाला. याच गावी त्यांचे प्राथमिक शिक्षण झाले. वयाच्या दहाव्या वर्षी नॉर्दॅम्पटनशरमधील स्टॅम्फर्ड गावी एका कापड व्यापाऱ्याकडे त्यांनी नोकरी केली. तेथे चार वर्षे काढल्यानंतर त्यांनी तशाच प्रकारची नोकरी मँचेस्टर येथे स्वीकारली. तेथे ते आपल्या कामात इतके यशस्वी झाले की, वयाच्या एकोणिसाव्या वर्षी त्यांना पाचशे कामगार असलेल्या एका कापडगिरणीत व्यवस्थापकाच्या जागेवर नेमण्यात आले. १७९४ मध्ये मँचेस्टरच्या शॉर्लटन ट्विस्ट कंपनीमध्ये त्यांनी भागीदारी घेतली व परिणामी त्यांनी पूर्वीची नोकरी सोडून दिली. १७९९ मध्ये त्यांनी काही भागीदारांच्या मदतीने डेव्हिड डेल नावाच्या एका कारखानदाराकडून ग्‍लासगो शहराजवळील ‘न्यू लानार्क मिल्स’ विकत घेतली. पुढे त्यांनी डेलच्या मुलीशी विवाह केला.

औद्योगिक क्षेत्रांत कामगार हा भांडवलाइतकाच महत्त्वाचा घटक आहे, हा सर्वांत महत्त्वाचा विचार ओएन यांनी मांडला. त्या वेळी कामगारांकडे दुर्लक्ष करणारा समाज प्रबळ होता. त्यातून साम्यवादी विचारधारा वेगाने पुढे आली. त्यांनी न्यू लानार्क येथे कामगारांच्या परिस्थितीत व कारखान्याच्या यंत्रणेमध्ये अनेक चांगल्या सुधारणा केल्या. प्रथम त्यांनी आपल्या कारखान्यातील कामाचे तास सतरावरून दहापर्यंत केले; लहान मुलांना कामावर ठेवण्याची अनिष्ट प्रथा बंद केली; कामगारांसाठी स्वस्त किंमतीच्या, मात्र चांगल्या दर्जाच्या वस्तूंची दुकाने उघडली. त्यांच्या मुलांसाठी शाळा बांधल्या. इतकेच नव्हे, तर इतर कारखान्यांत दिल्या जाणाऱ्या वेतनाहून अधिक वेतन व तेही नियमितपणे त्यांनी दिले. या सुधारणांमुळे उद्योगधंद्याच्या यशस्वीतेवर वा नफ्यावर विपरीत परिणाम होत नाही, असे त्यांनी इतर कारखानदारांना दाखवून दिले. १८१३ मध्ये त्यांनी ए न्यू व्ह्यू ऑफ सोसायटी ॲण्ड अदर राइटींग्स हे आपली मतप्रणाली व्यक्तविणारे पुस्तक प्रसिद्ध केले. १८२१ मध्ये लिहिलेले रिपोर्ट टू द काउंटी ऑफ लानार्क या पुस्तकातून त्यांनी आपले समाजवादी विचार मांडले. ओएन यांच्या भागीदारांना त्यांचा मार्ग न आवडल्यामुळे, त्यांनी त्यांच्या कार्यात अनेक अडचणी उभ्या केल्या. त्यामुळे १८१४ मध्ये त्यांनी त्यांचीही भागीदारी विकत घेतली. ओएन यांनी न्यू लानार्क येथे सुरू केलेल्या शैक्षणिक व सामाजिक या पद्धती अतिशय यशस्वी ठरल्या व तेथील संस्था अत्यंत प्रसिद्धीस आल्या. कालांतराने देशोदेशींचे सत्ताधारी व कारखानदार आपल्या प्रतिनिधींना या संस्थांकडे पाठवून तेथील पद्धतींचा अभ्यास करू लागले.

सामाजिक परिस्थित्यनुसार नागरिकांच्या व्यक्तिमत्त्वाची घडण होत असते. कामगारांना चारित्र्यसंपन्न व कार्यक्षम नागरिक बनविण्यासाठी त्यांच्या परिस्थितीत सुधारणा केली पाहिजे, असे त्यांचे म्हणणे होते. लहानपणी मुलांना संस्कारक्षम शिक्षण दिल्यास त्यांचे भावी आयुष्य कल्याणकारक व सौख्यप्रद होतो, असा ओएन यांचा सिद्धांत होता. त्यांच्या कार्यात त्यांना कुणाचा पाठिंबा मिळाला नसला, तरी नाउमेद न होता त्यांनी सहकारी समाजवादाचा प्रयोग सुरू केला.

१८१५च्या शांततेनंतर आर्थिक मंदीची व बेकारीची जी लाट उसळली, तिच्यामुळे उद्भवलेल्या दोषांचे निवारण करण्यासाठी ओएन यांनी ‘ऐक्य आणि सहकार्यʼ या तत्त्वांवर नगरे उभारण्याची योजना हाती घेतली. स्पर्धेला बाजूला सारून सहकार्यावर आधारलेली समाजरचना मूर्त स्वरूपात आणण्याचे त्यांचे स्वप्‍न होते. सहकारी शेती व औद्योगिकीकरण यांची सांगड घालून त्यांनी नगरे वसविली आणि अनेक बेकारांना तेथे रोजगार उपलब्ध करून दिला. स्कॉटलंडमधील प्रयोग अयशस्वी ठरल्यानंतर ते अमेरिकेतील इंडियाना राज्यात गेले व तेथे त्यांनी ‘न्यू हार्मनी’ नावाची वसाहत उभारली. त्यांच्या कुशल व्यवस्थापनाखाली प्रथम त्या वसाहतीची प्रगती होत गेली; मात्र काही काळानंतर अडचणी निर्माण होऊन दोन लाख डॉलर खर्ची पडल्यावर १८२८ मध्ये त्यांनी वसाहतीचे कार्य बंद केले.

ओएन यांनी आपल्या आयुष्याचा अखेरचा काळ इंग्‍लंडमध्ये घालविला. १८२९ मध्ये न्यू लानार्क उद्योगातून त्यांनी अंग काढून घेतले आणि हा काळ त्यांनी आपल्या मतप्रणालीचा प्रसार करण्यात घालविला. या काळात इंग्‍लंडमधील सहकार चळवळीला त्यांचे सम्यक मार्गदर्शन मिळाल्याने तिची उत्तरोत्तर प्रगती होत गेली. कामगार चळवळीतही त्यांनी हिरिरीने भाग घेतला. त्यांच्या या सर्व कामगिरीमुळे त्यांस इंग्लंडमधील समाजवादाचा संस्थापक म्हणून ओळखले जाते. त्यांनी कार्ल मार्क्स (Carl Marx) यांच्यापूर्वी समाजवादी वैचारिक भूमिका तयार केल्यामुळे मार्क्स यांनी त्यांस ‘स्वप्नदर्शी समाजवादीʼ असे संबोधले आहे. १८५७ मध्ये त्यांचे आत्मचरित्र प्रकाशित झाले.

सहकार्याच्या पायावर उभारलेले समूहजीवनाचे स्वप्‍न त्यांच्या हयातीत साकार झाले नाही हे खरे असले, तरी त्यांनी जिद्दीने केलेल्या अपयशी प्रयोगातूनच आधुनिक लोकशाही समाजवादाची मुहूर्तमेढ रोवली गेली, असे म्हणावे लागेल.

ओएन यांनी स्वत: आणि सहकाऱ्यांसह पुढील ग्रंथ लिहिले : एस्टेटमेंट रिगार्डिंग दि न्यू लेनार्क इस्टॅब्लिशमेंट (१८१२); ऑब्जर्व्हेशन ऑन दि इफेक्ट ऑफ दि मॅन्युफॅक्चरिंग सिस्टीम (१८१५); डिबेट ऑन दि इव्हिडन्सेस ऑफ ख्रिश्चनिटी (१८२९); दि बूक ऑफ दि न्यू मॉरल वर्ल्ड (१८३६); आउटलाईन ऑफ दि रॅसनल सिस्टीम ऑफ सोसायटी (१८४०); दि रिव्ह्यूलेशन इन दि माईंड ॲण्ड प्रॅक्टिस ऑफ दि ह्यूमन रेस (१८४९); दि लाईफ ऑफ रॉबर्ट ओएन (१८५७).

ओएन यांचे न्यूटाउन येथे निधन झाले.

संदर्भ :

  • Cole, G. D. H., Life of Robert Owen, London, 1930.
  • गर्गे, स. मा. (संपा), भारतीय समाजविज्ञान कोश, पुणे, १९८७.

समीक्षक – संतोष गेडाम

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Close Menu
Skip to content