(प्रस्तावना)

पालकसंस्था : मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ, मुंबई | विषयपालक : अविनाश कोल्हे | समन्वयक : उत्तरा सहस्त्रबुद्धे | विद्याव्यासंगी : आनंद गेडाम

आंतरराष्ट्रीय संबंध हा एक स्वतंत्र विषय म्हणून दोन महायुद्धादरम्यानच्या काळात अस्तित्वात आला. तत्पूर्वी राजनयिक इतिहास आणि राज्यशास्त्र या दोन विषयांच्या अंतर्गत आंतरराष्ट्रीय संबंधातील संकल्पनांचा अभ्यास होत असे. नव्याने एक विद्याशाखा म्हणून उदयास आलेल्या या विषयाचा अभ्यास स्वभावत: आंतरविद्याशाखीय पद्धतीने होतो. आंतरराष्ट्रीय संबंधाच्या अनेक मुलभूत संकल्पना राज्यशास्त्रातून घेतलेल्या आहेत. तसेच आंतरराष्ट्रीय संबंधाच्या सैद्धांतिक अभ्यासावर राज्यशास्त्रातील पारंपरिक आणि नव्या सिद्धांतांचा प्रभाव आहे. परराष्ट्र धोरण आणि राजनय यांचा अभ्यास हा आंतरराष्ट्रीय संबंधाचा महत्त्वाचा भाग आहे. यात विविध देशांची परराष्ट्र धोरणे, त्यांच्यातील आंतरक्रिया आणि त्या देशांचा राजनय यांचा समावेश होतो. विविध देशांमधील संघर्षाचे स्वरूप, संघर्षाच्या विविध प्रकारांचा, सुरक्षेचा आणि संबंधित संकल्पनांचा समावेशही आंतरराष्ट्रीय संबंधाच्या अभ्यासात होतो. आजच्या काळात विविध क्षेत्रीय संघटना आणि जागतिक संघटना आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचा अतिमहत्त्वाचा भाग आहेत. अनेकदा दोन देशांतील संघर्षांचे स्वरूप, देशांची परराष्ट्रनीती किंवा जागतिक संघटनांचे कामकाज समजून घेताना आंतरराष्ट्रीय कायद्याचा अभ्यास अनिवार्य ठरतो. क्षेत्रीय सहकार्य आणि जागतिकीकरण या संकल्पनांचा सखोल अभ्यासही आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या आकलनासाठी अत्यावश्यक ठरतो.

आंतरराष्ट्रीय संबंध अभ्यासताना राजकारणाइतकेच महत्त्व आंतरराष्ट्रीय अर्थकारणाला आहे. आजची आंतरराष्ट्रीय समीकरणे ही मुख्यत्वे राष्ट्रांचे आर्थिक हित आणि त्यांच्या वित्तीय समीकरणांवर अवलंबून असतात. म्हणूनच आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या आकलनासाठी व्यापारविषयक संज्ञा आणि संकल्पना, जागतिक आर्थिक व्यवस्थेला आकार देणाऱ्या ब्रेटनवूड्स संस्थांचा आणि त्यांच्या बदलत्या स्वरूपाचा व कार्यपद्धतीचा आढावा घेणे गरजेचे आहे.

क्षेत्र-अभ्यास हादेखील आंतरराष्ट्रीय संबंध या विषयाचाच एक भाग आहे. यामध्ये जगातील विविध क्षेत्रांचा (जसे – दक्षिण आशिया, पश्चिम युरोप, लॅटिन अमेरिका) अभ्यास केला जातो. त्यात एखाद्या क्षेत्रातील विविध सामाजिक, सांस्कृतिक, वांशिक, राजकीय आणि आर्थिक वैशिष्ट्यांची आणि त्यांची आंतरराष्ट्रीय संबंधांवर होणाऱ्या परिणामांची चर्चा ओघानेच येते. पर्यावरण, मानवाधिकार इत्यादी मानवी अस्तित्वाशी निगडित काही समस्या जागतिक पातळीवर सहकार्यातूनच सुटण्याची शक्यता वर्तविली जाते. त्या प्रश्नांतील तथ्य, त्या संबंधीची मतमतांतरे आणि त्या समस्यांच्या समाधानासाठी आंतरराष्ट्रीय पातळीवर झालेल्या प्रयत्नांचे विश्लेषण, हे या मुद्दयांच्या आणि पर्यायाने नव्याने उदयास आलेल्या व समांतर अस्तित्व असलेल्या या आंतरराष्ट्रीय राजकरणाच्या अभ्यासासाठी आवश्यक ठरते. आंतरराष्ट्रीय संबंधांचा अभ्यास करताना आजच्या काळातील प्रचलित संज्ञा, संकल्पना, मुद्दे आणि धोरणांची किमान तोंडओळख असणे आवश्यक आहेच, शिवाय कालबाह्य संज्ञा, संकल्पना, मुद्दे आणि धोरणांच्या मर्यादा समोर येणेही महत्त्वाचे आहे.

अटलांटिक सनद (Atlantic Charter)

अमेरिकेचे अध्यक्ष रूझवेल्ट व ब्रिटिश पंतप्रधान चर्चिल यांनी दुसऱ्‍या महायुद्धाच्या काळात अटलांटिक महासागरात न्यू फाउंडलंडजवळ एका बोटीवर विचार विनिमय करून ...

अराज्य घटक (Non State Actors)

आंतरराष्ट्रीय राजकारणात असणाऱ्या परंतु सार्वभौमत्व नसणाऱ्या घटकांना अराज्य घटक मानले जाते. मात्र या घटकांचा राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक बाबतींत राष्ट्रीय ...

अलगतावाद (Separatism)

अमेरिकेच्या परराष्ट्र धोरणाचे एक सूत्र. आपल्या परराष्ट्र नीतीचा पाया म्हणून अलगतेचा अंगीकार अमेरिकेने प्रथमपासून केला व पहिल्या महायुद्धापर्यंत यशस्वी रीतीने ...

आंतरराष्ट्रीय कायदा (International Law)

आंतरराष्ट्रीय कायदा म्हणजे “ढोबळमानाने आंतरराष्ट्रीय समुदायातील सभासदांच्या परस्परसंबंधांवर बंधनकारक ठरणारी काही तत्त्वे आणि काही विशिष्ट नियम यांचे संकलन होय”. सर ...

आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था (International Order)

मॉर्टन कॅप्लन, केनेथ वॉल्ट्झ, ह्यूगो ग्रोशियस, जोसेफ फ्रँकेल यांनी आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थेची व्याख्या करण्यात आणि या संकल्पनेचा विस्तार करण्यात मोठे योगदान ...

उच्च राजकारण (High Politics)

आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या वास्तववादी दृष्टिकोनाचे समर्थक आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचे उच्च राजकारण व निम्न राजकारण असे विभाजन करतात. राष्ट्राच्या सुरक्षिततेशी जोडलेल्या विषयांचा समावेश ...

उदारमतवाद (Liberalism)

उदारमतवादाची गृहीतके : आंतरराष्ट्रीय संबंध हे अभ्यासाचे एक वेगळे क्षेत्र म्हणून उदयास येण्यापूर्वीच उदारमतवादी विचारधारा अस्तित्त्वात होती. १६८८ मध्ये इंग्लंडमध्ये ...
गटनिरपेक्षता (Non-Alignment)

गटनिरपेक्षता (Non-Alignment)

शीतयुद्धाच्या काळात लोकशाहीवादी अमेरिका आणि साम्यवादी सोव्हिएट युनियन यांच्यातील विचारसरणीमधील संघर्षातून अमेरिका व मित्र राष्ट्रे आणि सोव्हिएट युनियन व त्यांची ...
जी–८ (G-8)

जी–८ (G-8)

जी–८ हा आठ देशांचा एक गट आहे. मात्र सध्या या गटात सातच देश आहेत (रशियाने क्रिमियाच्या विलीनीकरणाबाबत घेतलेल्या भूमिकेमुळे रशियाला ...
जी—२० (G-20)

जी—२० (G-20)

आर्थिक दृष्ट्या प्रगत असलेल्या २० देशांची आणि त्या देशांच्या केंद्रिय बँकेच्या गव्हर्नरांची एक संघटना. जागतिक अर्थव्यवस्थेच्या संदर्भात महत्त्वाच्या प्रश्नांवर चर्चा ...

देशांतरित जनसमूह (Diaspora)

‘डायस्पोरा’ या इंग्रजी शब्दाचा उगम एका ग्रीक शब्दातून झाला. ज्याचा अर्थ ‘विखुरणे’ असा आहे. डायस्पोरा अर्थात देशांतरित जनसमूह म्हणजे माणसांचा ...

नव-उदारमतवाद (Neo-Liberalism)

उदारमतवादी आणि नव-उदारमतवादी विचारांमधील प्रमुख भेद रॉबर्ट कोहेन याने मांडला आहे. मूळ उदारमतवादी सिद्धांतामागील गृहीतक हे आहे की, देशांमधील व्यापार ...

निम्न राजकारण (Low Politics)

निम्न राजकारणामध्ये राष्ट्रा-राष्ट्रांमधील व्यापार, पर्यावरण, मानवी हक्क, दहशतवादाविरोधी लढा इत्यादी सामाजिक तसेच लोककल्याणकारी विषयांचा समावेश होतो. त्यांच्याशी संबंधित उद्भवलेले विवाद ...

पंचमस्तंभ (Fifth Column)

स्वदेशाविरुद्ध शत्रूस घातपाताच्या मार्गाने साह्य करणारी देशद्रोही फितुरांची संघटना. विशेषतः युद्धकाळात हे लोक घातपात, हेरगिरी वा तत्सम राष्ट्रविरोधी कृत्ये करून ...

बिमस्टेक (Bimstec)

पार्श्वभूमी : बंगालच्या उपसागराच्या परिसरातील देशांची विविध क्षेत्रांतील आर्थिक व तंत्रज्ञान विषयक सहकार्य संघटना. ही एक आंतरराष्ट्रीय संघटना असून बांगला ...

ब्रिक्स (Brics)

ब्राझील, रशिया, भारत, चीन आणि दक्षिण आफ्रिका या पाच देशांनी एकत्र येऊन स्थापन केलेली वित्तीय संस्था. उपरोक्त पाचही देशांच्या इंग्रजी ...

शांघाय सहकार्य संघटना (Shanghai Cooperation Organisation)

पार्श्वभूमी : चीन, कझाकस्तान, किर्गिझस्तान, रशिया आणि ताजिकिस्तान या पाच देशांच्या नेत्यांनी १९९६मध्ये ‘शांघाय–५’ या संघटनेची स्थापना केली होती. त्यानंतर ...
संयुक्त राष्ट्रसंघ (United Nations)

संयुक्त राष्ट्रसंघ (United Nations)

पार्श्वभूमी : संयुक्त राष्ट्रसंघ ही विविध देशांनी एकत्र येऊन स्थापन केलेली आंतरराष्ट्रीय संघटना आहे. आंतरराष्ट्रीय सहकार्य वाढविण्याच्या उद्देशाने तिची स्थापना ...
सार्क (Saarc)

सार्क (Saarc)

सार्क (SAARC –  दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार्य परिषद). पार्श्वभूमी : दक्षिण आशियाई देशांनी एकत्रित येऊन स्थापन केलेली संघटना. या देशांनी ...

स्त्रीवादी दृष्टीकोन, आंतरराष्ट्रीय राजकारणातील (Feminism in International Politics)

आंतरराष्ट्रीय संबंधांच्या अभ्यासाचे काही नवीन व अपारंपरिक दृष्टीकोन आहेत. त्यांतील एक महत्त्वाचा दृष्टीकोन म्हणजे स्त्रीवाद, हा होय. स्त्रियांच्या शोषणाला विरोध ...
Close Menu