(प्रस्तावना) | विद्याव्यासंगी : स्नेहा खोब्रागडे
माणसाच्या उदयापासून तो प्रगती करीत आहे. ही प्रगती म्हणजेच विज्ञान. मग तो अग्नीचा शोध असो, की वल्कलाचा शोध असो, की गुहेत राहण्याचा. अन्न, वस्त्र आणि निवारा या माणसाच्या मूलभूत गरजा आणि त्याच्या प्राप्तीसाठी व त्यातील सुधारणांसाठी मानवाने अनेक शोध लावले.चाकाचा शोध हा त्यातील एक क्रांतीकारक शोध.चरक आणि सुश्रुताने जगाला आयुर्वेदाची देणगी दिली.तशीच गणितातील शून्याचा शोधही तितकाच क्रांतीकारक मानला जातो. हे शोध भारताच्या नावावर आहेत.ग्रीक लोकांनीसुध्दा पायथागोरस सिद्धांत व गणितात इतर बरेच शोध लावले. मात्र त्यानंतर पाश्चात्य देशांनी विज्ञानात मोठीच आघाडी घेतली.

हे शोध लावणा-या जगातल्या संशोधकांची चरित्रे संक्षेपाने या ज्ञानमंडळाच्या वेबसाइटवर पाहायला मिळणार आहेत.संशोधकांशिवाय हे ज्ञानमंडळ संशोधन करणा-या जगातील विविध संस्थांविषयीही माहिती देणार आहे.हे संशोधक आणि संशोधन करणा-या संस्था या भौतिकी, रसायन, जीवशास्त्र, गणित, भूशास्त्र, मानववंशशास्त्र, अॅलोपॅथी, आयुर्वेद, होमिओपॅथी, अभियांत्रिकी, शेती, पर्यावरण अशा नाना प्रकारच्या विज्ञान विषयातील असणार आहेत.

विज्ञानात रोज नवनवीन विषय निर्माण होत आहेत.मुळात माणसाला नाविन्याची आवड असल्याने कालच्यापेक्षा आज काहीतरी नवीन आणि सुधारीत गोष्ट त्याला हवी असते.हा हव्यासाच त्याला संशोधन करायला भाग पाडतो.अशी संशोधने आता वैयक्तिकस्तरावर लागण्याचा काळ मागे पडला असून संशोधने आता सांघिक स्तरावर होतात अथवा ती संस्थात्मक पातळीवर होतात.

ज्यांना नोबेल पुरस्कार मिळाला,ज्यांना नोबेल समकक्ष असलेले आबेल, फिल्ड्स, जल अथवा तत्सम पुरस्कार मिळाले,ज्यांना आपापल्या देशातील मानाचे पुरस्कार मिळाले आहेत,ज्यांच्या संशोधनामुळे समाजावर परिणाम घडवून आला आहे, ज्यांना आंतरराष्ट्रीय समित्यांवर अथवा मासिकांवर सभासदत्त्व मिळाले आहे,ज्या संस्था सातत्याने संशोधन करीत आहेत, जी मासिके संशोधनपर लेख आणि निबंध छापत आहेत, टाटां-हेन्री फोर्डसारखे जे महत्त्वाचे उद्योगपती आहेत,भाभा-नारळीकर-अब्दुस सलाम यासारख्या ज्या ज्या वैज्ञानिकांनी विज्ञानसंस्था स्थापन केल्या आहेत आणि जे विज्ञान प्रसारक आहेत अशा व्यक्ती आणि संस्थांवर या कोशात नोंदी लिहिल्या आहेत त्यांपैकी काहींनी एक अथवा एकापेक्षा अधिक गोष्टीतील पात्रता संपादन केली आहे.

ए. पी. जे. अब्दुल कलाम (A. P. J. Abdul Kalam)

ए. पी. जे. अब्दुल कलाम

कलाम, ए.पी.जे. अब्दुल : (१५ ऑक्टोबर १९३१ – २७ जुलै २०१५) भारतीय शास्त्रज्ञ. त्यांचे संपूर्ण नाव अवुल पाकीर जैनुलबदीन अब्दुल ...
एकनाथ वसंत चिटणीस ( Eknath Vasant Chitnis)

एकनाथ वसंत चिटणीस

चिटणीस, एकनाथ वसंत : (२५ जुलै १९२५ – २२ ऑक्टोबर २०२५). भारतीय अवकाशशास्त्रज्ञ. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील कोल्हापूर येथे झाला. वडील पुण्याच्या ...
एच. जी. रोमिग (H. G. Romig)  

एच. जी. रोमिग

रोमिगएचजी. : (२३ जानेवारी १८९३ – १० डिसेंबर १९७६) रोमिग यांनी ओरेगॉन येथे उच्च विद्यालयात गणित व विज्ञान शिक्षक म्हणून आपल्या ...
एडमंड हेन्री फिशर (Edmond Henri Fischer)

एडमंड हेन्री फिशर

फिशर, एडमंड हेन्री : (६ एप्रिल १९२० – २७ ऑगस्ट २०२१) एडमंड हेन्री फिशर यांचा जन्म चीनच्या शांघाय आंतरराष्ट्रीय वसाहतीत झाला. फिशर ...
एडवर्ड आर्थर स्टेनहॉस (Edward Arthur Steinhaus)

एडवर्ड आर्थर स्टेनहॉस

स्टेनहॉस, एडवर्ड आर्थर : (७ नोव्हेंबर १९१४ – २० ऑक्टोबर १९६९) एडवर्ड आर्थर स्टेनहॉस यांचा जन्म मॅक्स, नॉर्थ डॅकोटा येथील येथे झाला ...
एडवर्ड ऑस्बॉर्न  विल्सन (Edward Osborn Wilson)

एडवर्ड ऑस्बॉर्न  विल्सन

विल्सन, एडवर्ड ऑस्बॉर्न : (१० जून १९२९ -) एडवर्ड ओस्बॉर्न विल्सन, यांचा जन्म अमेरिकेतील अलाबामा राज्यात, बर्मिंगहॅम शहरात झाला. बाल ...
एडवर्ड जेन्नर, एडवर्ड (Jenner, Edward)

एडवर्ड जेन्नर, एडवर्ड

एडवर्ड जेन्नर, एडवर्ड : (१७ मे, १७४९ – २६ जानेवारी, १८२३) एडवर्ड जेन्नर यांचा कार्यकाल हा विज्ञानयुगाच्या प्रारंभीचा होता. विषाणू माहीत नसतांना त्याच्याविरुद्ध त्यांनी लस तयार केली ...
एडवर्ड पेनले अब्राहम (Edward Penley Abraham)  

एडवर्ड पेनले अब्राहम

अब्राहम, एडवर्ड पेनले : (१० जून १९१३ – ८ मे १९९९) एडवर्ड पेनले अब्राहम यांचा जन्म यूके येथे झाला. त्यांचं प्राथमिक ...
एडवर्ड रो मोर्स ( Edward Rowe Mores)

एडवर्ड रो मोर्स

मोर्स, एडवर्ड रो : (२४ जानेवारी १७३१- २२ नोव्हेंबर १७७८) एडवर्ड रो मोर्स यांचा जन्म लंडनच्या केंटस्थित टन्स्टलमध्ये झाला. मोर्स लंडन ...
एडविन हॉल पास्को (Edwin Hall Pascoe)

एडविन हॉल पास्को

पास्को, एडविन हॉल : (१७ फेब्रुवारी १८७८ – ७ जुलै १९४९) एडविन हॉल पास्को यांचा जन्म लंडनमध्ये झाला. शिक्षण केंब्रिजच्या सेंट जॉन ...
एमिल ॲडॉल्फ व्हॉन बहरिंग (Emil Adolf von Behring)

एमिल ॲडॉल्फ व्हॉन बहरिंग

बहरिंग, एमिल ॲडॉल्फ व्हॉन : (१५ मार्च १८५४ – ३१ मार्च १९१७) एमिल ॲडॉल्फ व्हॉन बहरिंग यांचा जन्म प्रुशिया राज्यात ...
एम्पेडोक्लीझ (Empedocles)

एम्पेडोक्लीझ

एम्पेडोक्लीझ : (इ.स.पू. सु. ४९०—४३०). ग्रीक तत्त्ववेत्ता, कवी, धार्मिक गुरू आणि शरीरविज्ञानशास्त्रज्ञ. सॉक्रेटिस पूर्वीच्या तत्त्ववेत्त्यांमध्ये त्यांचे स्थान अत्युच्च मानले जाते ...
एम्स, ब्रूस (Ames, Bruce)

एम्स, ब्रूस

एम्स, ब्रूस : (१६  डिसेंबर, १९२८ ) ब्रूस एम्स त्यांच्या सुप्रसिद्ध एम्स उत्परिवर्तन घडविण्याच्या (mutagenicity) मोजमापन पद्धतीमुळे प्रसिद्ध आहेत. आपल्या रोजच्या ...
एरीक एस. युआन (Eric S. Yuan)

एरीक एस. युआन

युआन, एरीक एस. : (२० फेब्रुवारी, १९७०) एरीक युआन यांचा जन्म चीनमधील शानडॉंग प्रदेशातल्या ताईआन शहरात झाला. त्यांचे वडिल भूशास्त्र अभियंता ...
एर्लांग, ए. के. (Erlang, A. K.)

एर्लांग, ए. के.

ए. के. एर्लांग : (१ जानेवारी, १८७८ ते ३ फेब्रुवारी, १९२९) डेन्मार्कमधील जटलंडच्या लोनबर येथील एका सुशिक्षित कुटुंबात एर्लांग यांचा ...
एर्विन, टेरी ली  (Erwin, Terry Le)

एर्विन, टेरी ली 

टेरी ली एर्विन  (१ डिसेंबर, १९४० ते ११ मे, २०२०) : कॅलिफोर्नियाच्या नापा कौंटीमधील सेंट हेलेना येथे टेरी ली एर्विन ...
एलियन, गर्ट्रूड बेल  ( Elion,  Gertrude Belle )

एलियन, गर्ट्रूड बेल 

एलियनगर्ट्रूड बेल : (२३ जानेवारी, १९१८ –  २१ फेबुवारी, १९९९  ) गर्ट्रूड बेल एलियन ह्यांचा जन्म अमेरिकेतील न्यूयॉर्क शहरात झाला. त्यांचे आईवडील ...
एलीझूर राइट (Elizur Wright)

एलीझूर राइट

राइट, एलीझूर :  (१२ फेब्रुवारी १८०४ – २२ नोव्हेंबर १८८५) अमेरिकत साउथ कॅनन, कनेटिकट येथे जन्मलेले राइट वयाच्या सहाव्या वर्षी ...
एलेन कोन्स (Alain Connes)

एलेन कोन्स

कोन्स, एलेन : (१ एप्रिल, १९४७-) फ्रांसमधील ड्रॅग्विग्नन येथे जन्मलेल्या कोन्स ह्यांनी इकोल नॉर्मल सुपिरिअर (आता युनिव्हर्सिटी ऑफ पॅरिस मध्ये समाविष्ट) ...
एश्चेरीश, थिओडोर (Escherich, Theodor )

एश्चेरीश, थिओडोर

एश्चेरीश, थिओडोर  (२९ नोव्हेंबर, १८५७ – १५ फेब्रुवारी,  १९११) थिओडोर एश्चेरीश यांचा जन्म जर्मनीतल्या आंसबाख येथे झाला. त्यांचे वडील फर्डिनांड ...