अरगॉन-अरगॉन कालमापन पद्धती (Argon-Argon Dating Methods)

अरगॉन-अरगॉन कालमापन पद्धती (Argon-Argon Dating Methods)

किरणोत्सर्गाच्या तत्त्वावर आधारित कालमापनाची पद्धत. अरगॉन या मूलद्रव्याच्या समस्थानिकांचा वापर करून कालमापन करण्याची ही एक पद्धत असून पोटॅशियम-अरगॉन कालमापन ही ...
आधुनिक काळाचे पुरातत्त्व (Archaeology of Modern Period)

आधुनिक काळाचे पुरातत्त्व (Archaeology of Modern Period)

आधुनिक काळाचे पुरातत्त्व या शाखेची संशोधन पद्धत सर्वसाधारणपणे ऐतिहासिक व मध्ययुगीन काळाच्या पुरातत्त्वासारखी आहे. या शाखेचे मुख्य उद्दिष्ट आधुनिक काळातील ...
आधुनिक पुरातत्त्वविद्या : पायाभरणी

आधुनिक पुरातत्त्वविद्या : पायाभरणी

सतराव्या शतकापासून जवळजवळ दोन शतके पुराणवस्तू जमवण्याच्या छंदासाठी का असेना, अनेक धाडशी प्रवाशांनी, वसाहतवादी युरोपीय सत्तांनी, सैनिकी व मुलकी अधिकाऱ्यांनी ...
आधुनिक पुरातत्त्वविद्या : प्रारंभिक वाटचाल

आधुनिक पुरातत्त्वविद्या : प्रारंभिक वाटचाल

आधुनिक पुरातत्त्वविद्येची प्रारंभिक वाटचाल : (१८५०–१९५०). एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यानंतर आधुनिक पुरातत्त्वविद्येचा खऱ्या अर्थाने प्रारंभ होत असताना प्रामुख्याने दोन घटना घडून आल्या: ...
आपद्-मुक्ती पुनर्वसन पुरातत्त्व (Salvage Archaeology)

आपद्-मुक्ती पुनर्वसन पुरातत्त्व (Salvage Archaeology)

पुरातत्त्वीय अवशेषांच्या अभ्यासासाठीची एक उपाययोजना पद्धती. ही पुरातत्त्वाची स्वतंत्र शाखा नसून विकासकामांमुळे सांस्कृतिक अथवा पुरातत्त्वीय अवशेष नष्ट होण्याचा धोका उत्पन्न ...
इरावती कर्वे (Irawati Karve)

इरावती कर्वे (Irawati Karve)

कर्वे, इरावती दिनकर : (१५ डिसेंबर १९०५–११ ऑगस्ट १९७०). विसाव्या शतकातील एक प्रसिद्ध समाजशास्त्रज्ञ व लेखिका. मानवशास्त्राबरोबरच त्यांनी पुरातत्त्वविद्या आणि ...
इलेक्ट्रॉन संस्पंदन कालमापन (Electron Spin Resonance-ESR)

इलेक्ट्रॉन संस्पंदन कालमापन (Electron Spin Resonance-ESR)

इलेक्ट्रॉन संस्पंदन कालमापन ही पुरातत्त्वात वापरली जाणारी पद्धत सर्वसाधारणपणे तप्तदीपन पद्धतीप्रमाणेच आहे. निक्षेपातील पदार्थ किंवा खडकांच्या रचनेतील जालकांमध्ये (lattice) साठलेल्या ...
उत्क्रांतिवादी पुरातत्त्व (Evolutionary Archaeology)

उत्क्रांतिवादी पुरातत्त्व (Evolutionary Archaeology)

पुरातत्त्वीय अवशेषांचा अन्वयार्थ लावण्याची एक पद्धती. चार्ल्स डार्विन (१८०९—१८८२) या निसर्गशास्त्रज्ञांनी सुचवलेल्या उत्क्रांतीच्या सिद्धांताने जीवविज्ञानाखेरीज सामाजिक विज्ञानाच्या अनेक ज्ञानशाखांवर मोठा ...
ऐतिहासिक पुरातत्त्व (Historical Archaeology)

ऐतिहासिक पुरातत्त्व (Historical Archaeology)

कालखंडावर आधारलेली पुरातत्त्वविद्येची एक महत्त्वाची शाखा. ज्या काळाबद्दल लिखित स्वरूपातील माहिती उपलब्ध आहे अशा म्हणजे ऐतिहासिक काळातील मानवी संस्कृतींचा पुरातत्त्वीय ...
ऑब्सिडियन हायड्रेशन (ज्वालाकाच जलसंयोग) कालमापन (Obsidian Hydration Dating)

ऑब्सिडियन हायड्रेशन (ज्वालाकाच जलसंयोग) कालमापन (Obsidian Hydration Dating)

कालमापनाची ही एक भूरासायनिक पद्धती असून ऑब्सिडियन काचेपासून बनविलेल्या पुरातत्त्वीय अवशेषांच्या कालमापनासाठी ती उपयोगी पडते. ऑब्सिडियन पद्धतीची सुरुवात १९६० मध्ये ...
औद्योगिक पुरातत्त्व (Industrial Archaeology)

औद्योगिक पुरातत्त्व (Industrial Archaeology)

औद्योगिक पुरातत्त्व ही विसाव्या शतकाच्या मध्यावर उदयाला आलेली पुरातत्त्वविद्येची एक महत्त्वाची उपशाखा आहे. या उपशाखेचा मुख्य उद्देश मानवी इतिहासातील औद्योगिक ...
कार्बन-१४ कालमापन पद्धती (Radiocarbon or Carbon-14 Dating)

कार्बन-१४ कालमापन पद्धती (Radiocarbon or Carbon-14 Dating)

प्राचीन अवशेषांच्या कालमापनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या प्रारणमापनाच्या भौतिकी रासायनिक पद्धतींमधील सर्वांत प्रसिद्ध पद्धती. ही पद्धत प्राचीन वस्तूतील किरणोत्सारी कार्बन-१४ या समस्थानिकाचे ...
गुन्हेगारांच्या वसाहतींचे पुरातत्त्व (Archaeology of Penal Settlements)

गुन्हेगारांच्या वसाहतींचे पुरातत्त्व (Archaeology of Penal Settlements)

गुन्हेगारांच्या वसाहतींचे पुरातत्त्व हा संघर्षांच्या पुरातत्त्वीय अभ्यासाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. त्यात गुन्हेगारांच्या वसाहतींचा पुरातत्त्वीय दृष्टीकोनातून विशेष अभ्यास केला जातो ...
गुलाग श्रमछावण्यांचे पुरातत्त्व (Archaeology of Gulag Camps)

गुलाग श्रमछावण्यांचे पुरातत्त्व (Archaeology of Gulag Camps)

सोव्हिएत महासंघात असलेल्या कैदी छावण्यांच्या पुरातत्त्वीय अभ्यासाला गुलाग श्रमछावण्यांचे पुरातत्त्व असे म्हटले जाते. हे बंदिछावण्यांच्या पुरातत्त्वीय अभ्यासाचे विशेष क्षेत्र आहे ...
गुलामगिरीशी निगडित स्थळांचे पुरातत्त्व (Archaeology of Slavery)

गुलामगिरीशी निगडित स्थळांचे पुरातत्त्व (Archaeology of Slavery)

गुलामगिरीशी निगडित स्थळांचे पुरातत्त्व हा संघर्षाचे पुरातत्त्व या शाखेचा एक भाग आहे. माणसांची खरेदी-विक्री, दास्यत्व आणि गुलामगिरी हे प्राचीन काळापासून ...
जैवपुरातत्त्वविज्ञान

जैवपुरातत्त्वविज्ञान

प्राचीन मानवी वसाहतींच्या उत्खननात मानव, मानवेतर प्राणी व वनस्पतींचे अवशेष मिळतात. अशा अवशेषांचा सविस्तर अभ्यास करणाऱ्या पुरातत्त्वविद्येच्या शाखेला जैवपुरातत्त्वविज्ञान असे ...
जैविक मानवशास्त्र ( Biological Anthropology )

जैविक मानवशास्त्र ( Biological Anthropology )

प्राचीन काळी अनेक मानवसमूहांमध्ये मृतांचे दफन केले जात असे. काही संस्कृतींमध्ये मृत शरीरावर विशिष्ट रासायनिक प्रक्रिया करून ते जतन करण्याची ...
तप्तदीपन (प्रदीपन) कालमापन पद्धती (Thermoluminescence dating)

तप्तदीपन (प्रदीपन) कालमापन पद्धती (Thermoluminescence dating)

पुरातत्त्वामध्ये उत्खननात सापडणार्‍या अवशेषांत भाजलेल्या मातीच्या अनेक वस्तू सापडतात. त्यांच्या कालमापनासाठी उपयोगी पडणारी ही भौतिकी-रासायनिक पद्धती आहे. या पद्धतीला औष्णिक ...
देशी पुरातत्त्व (Indigenous Archaeology)

देशी पुरातत्त्व (Indigenous Archaeology)

देशी पुरातत्त्व ही संज्ञा एकविसाव्या शतकातील पुरातत्त्वविद्येमध्ये बदलत्या सैद्धांतिक भूमिकांचे द्योतक आहे. देशी पुरातत्त्व ही पुरातत्त्वाची एक उपशाखा नसून तो ...
नवपुरातत्त्व, पुरातत्त्वीय विज्ञान आणि प्रक्रियावादी पुरातत्त्व

नवपुरातत्त्व, पुरातत्त्वीय विज्ञान आणि प्रक्रियावादी पुरातत्त्व

नवपुरातत्त्व, पुरातत्त्वीय विज्ञान आणि प्रक्रियावादी पुरातत्त्वाचा कालखंड : (१९५०–१९९०). विविध उत्खनने, जगाच्या निरनिराळ्या भागांत सांस्कृतिक क्रमाचे आकलन आणि प्रागितिहास व ...
Loading...