अनान बेन डेव्हिड (Anan ben David)

अनान बेन दाविद : (सु. ७१५—सु. ८००). पर्शियन ज्यू विचारवंत आणि कराइझम पंथाचे संस्थापक. त्यांच्या जन्म आणि मृत्यूच्या तारखांबद्दल निश्चित माहिती उपलब्ध नाही. त्यांनी राब्बीनिकल परंपरेला (टॅलमुडिक ट्रॅडिशन) आव्हान दिले. त्यांनी ‘अनानिझम’ नावाची पंथीय चळवळ सुरू केली. जिचे रूपांतर नंतर ‘कराइझम’ मध्ये झाले. ‘काराइट’ हा शब्द ‘करा’ या हिब्रू शब्दावरून आला आहे. ज्याचा अर्थ ‘वाचन करणारा’ किंवा ‘ग्रंथावर आधारित’ असा होतो. या पंथाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे ते राब्बीनिक परंपरा नाकारतात आणि फक्त पवित्र ‘बायबल’लाच दैवी कायद्याचा एकमेव स्रोत मानतात. त्यांच्या मते केवळ पवित्र ‘बायबल’ (लिखित कायदा) हाच धार्मिक नियमांचा एकमेव स्रोत आहे. त्यामुळे ज्यू धर्मात राब्बी परंपरा आणि काराइट परंपरा हे दोन महत्त्वाचे प्रवाह निर्माण झाले.

अनान यांनी इ. स. ७७० च्या सुमारास ‘सेफर हा-मित्झ्वोत’ (Sefer ha-Mitzvot) नावाचा कायदाग्रंथ लिहिला. जो पुढे काराइट चळवळीचा पाया आणि मार्गदर्शक ग्रंथ ठरला. या ग्रंथात धार्मिक आज्ञा, आचारसंहिता आणि धर्मपालनाचे नियम स्पष्ट केले. हा ग्रंथ काराइट विचारसरणीचा मूलाधार मानला जातो. अनान हे पारंपरिक ज्यू कायद्यांना (‘टॅलमुड’) आव्हान देणारे आणि केवळ लेखी ‘बायबल’वर (‘तोरा’) आधारित श्रद्धेला पुन्हा जागृत करणारे एक क्रांतिकारक नेते होते. त्यांनी ज्यू धर्मात एक नवा दृष्टिकोन मांडला. त्याचा मुख्य मुद्दा असा की, “देवाची खरी आज्ञा ही केवळ लिखित धर्मग्रंथात आहे; मानवी व्याख्यांनी ती बदलू नये”. अनान हे यहुदी धर्माच्या इतिहासातील एका महत्त्वाच्या सुधारणावादी किंवा विरोधी विचारसरणीचे जनक होते, ज्यांनी ‘केवळ शास्त्र’ (स्क्रिप्चर ओन्ली) या तत्त्वावर भर दिला.

अनान यांनी प्रत्येक व्यक्तीला धर्मग्रंथ स्वतः वाचून त्याचा अर्थ समजून घेण्याचा अधिकार दिला. यामुळे धार्मिक अधिकार केंद्रित न राहता सर्वसामान्यापर्यंत पोहोचला. त्यांनी राब्बींच्या अधिकाराला आव्हान दिले; धर्माच्या व्याख्येतील केंद्रीकरण मोडून काढले. त्यांच्या मते मौखिक परंपरेमुळे मूळ धर्मशिक्षणात विकृती आली आहे. त्यामुळे त्यांनी मौखिक परंपरेला विरोध करून केवळ ‘तोरा’ आणि ‘तनाख’ या लिखित धर्मग्रंथांनाच अंतिम धार्मिक आधार मानले. पर्यायाने धार्मिक अधिकार केवळ विद्वान किंवा राब्बी यांच्यापुरता मर्यादित राहिला नाही. हा विचार धार्मिक स्वातंत्र्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा ठरला.

अनान यांनी कठोर धार्मिक आचारसंहितेची मांडणी केली. त्यांनी शब्बाथ पाळण्याबाबत, आहारविषयक नियमांबाबत आणि शुद्धतेबाबत कठोर नियम घातले. त्यांच्या मते धार्मिक जीवन हे शिस्तबद्ध आणि साधे असावे. या कठोर नियमांमुळे काराइट पंथाची स्वतंत्र धार्मिक ओळख तयार झाली. त्यांच्या अनुयायांनी या नियमांना धार्मिक निष्ठेचे प्रतीक मानले. अनान यांनी धर्मशास्त्रातील अनेक नियमांचा पुनर्विचार करून काही नियम अधिक कठोर केले, काहींचे नवीन अर्थ दिले, परिस्थितीनुसार नव्या पद्धतीने आचरण सुचवले. धर्माचा स्रोत फक्त ग्रंथ आहेत. प्रत्येकाला अर्थलक्षणाचा अधिकार आहे. यामुळे त्याची विचारधारा एकाच वेळी पारंपरिक आणि नव्याने मांडलेली अशी दुहेरी स्वरूपाची दिसते.

अनान हे केवळ धार्मिक नेते नव्हते, तर ते एक धाडसी विचारवंत आणि सुधारक होते. त्यांनी परंपरेला आव्हान देऊन धर्माला नव्या दृष्टीने पाहण्याची प्रेरणा दिली. त्यामुळे त्यांची विचारधारा ही केवळ एका पंथाची सुरुवात नसून, धार्मिक विचारस्वातंत्र्य आणि ग्रंथाधिष्ठित परंपरेच्या विकासातील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. आजही इझ्राएल, रशिया आणि ईजिप्तमध्ये काही काराइट समुदाय अस्तित्वात आहेत.

संदर्भ :

• Frank, Daniel H. Search Scripture Well : Karaite Exegesis and the Origins of the Jewish Bible Commentary, Leiden, 2004.
• Gil, Moshe, A History of Palestine, Cambridge, 1992.
• Lasker, Daniel J. From Judah Hadassi to Elijah Bashyatchi : Studies in Late Medieval Karaite Philosophy, Leiden, 2008.
• Nemoy, Leon, Karaite Anthology, London, 1952.
• Polliack, Meira, Ed. Karaite Judaism : A Guide to Its History and Literary Sources, Leiden, 2003.
• कुलकर्णी, सुभाष, ‘धर्माचा इतिहास’, पुणे, २००५.
• जोशी, शंकरराव, ‘जगातील धर्म आणि पंथ’, पुणे, २००१.
• शर्मा, रामकृष्ण, ‘विश्व धर्मकोश’, नवी दिल्ली, २०१०.

समीक्षक : आनंद गेडाम