सुवा गीत (Suwa Geet)

सुवा गीत :  (सुआ गीत)  छत्तीसगडचे पारंपरिक स्त्री-लोकगीत. ‘सुवा’ म्हणजे पोपट (तोता). या गीतांमध्ये स्त्रिया पोपटाच्या माध्यमातून आपल्या मनातील प्रेम, विरह, व्यथा आणि आशा यांचा संदेश पाठवतात. हे गीत मुख्यतः कापणी काळात आणि दिवाळीच्या सणात गायले जातात. स्त्रिया वर्तुळाकार उभ्या राहून, मध्यभागी कापणी केलेल्या धान्याची टोपली आणि लाकडी पोपटाची मूर्ती ठेवून गातात. कोणतेही वाद्य न वापरता तालावर टाळ्या वाजवत गायले जाते. हे गीत मूलतः गोंड आदिवासी स्त्रियांचे नृत्य-गीत आहे, ज्यात विरह, प्रेम आणि सामाजिक जीवनाची मार्मिक अभिव्यक्ती होते.

सुवा गीत छत्तीसगडच्या ग्रामीण भागात विशेष प्रसिद्ध आहे. मुख्यतः सरगुजा, रायपूर, बिलासपूर, दुर्ग, राजनांदगाव आणि महासमुंद जिल्ह्यांमध्ये हे गीत मोठ्या उत्साहाने गायले जाते. हे गीत गोंड, कांवर, हल्बा आणि इतर आदिवासी व ग्रामीण समुदायांमध्ये मूळचे असले तरी आता संपूर्ण छत्तीसगडमध्ये लोकप्रिय झाले आहे. कापणीच्या हंगामात शेतात आणि दिवाळीच्या काळात घराघरात, गावोगावी स्त्रिया या गीतांचा कार्यक्रम करतात. शहरी भागातही सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये आणि लोककलेच्या जत्रांमध्ये त्यांचे सादरीकरण होते.

सुवा गीताची परंपरा प्राचीन आहे. विद्वानांच्या मते ही महानदी घाटी सभ्यतेच्या काळापासून (प्राचीन काळापासून) छत्तीसगडमध्ये विद्यमान आहे. गोंड आदिवासींच्या मौखिक परंपरेतून हे गीत चालत आले आहे. हे गीत ‘वियोग गीत’ म्हणून ओळखले जाते आणि त्यात स्त्रिया पोपटाला आपली व्यथा सांगतात. प्राचीन काळी गोंड स्त्रियांनी शेतीच्या कामात आणि सण-उत्सवात हे गीत गायले. छत्तीसगडच्या लोकसंस्कृतीच्या अभ्यासात हे गीत ‘सुवा नाच’ म्हणूनही प्रसिद्ध आहे. प्राचीन ग्रंथांमध्ये प्रत्यक्ष उल्लेख नसला तरी, लोकपरंपरेत आणि मौखिक इतिहासात याचे मूळ गोंड आदिवासी संस्कृतीशी जोडले जाते. पारंपरिकपणे अनामिक ग्रामीण स्त्रिया (गोंड, कांवर समुदायातील) हे गीत गातात.

हे गीत स्त्री-मनाचे दर्शन घडवते. प्रेम, विरह, आशा आणि सामाजिक बंधनांमधील संघर्ष हा त्यातील विषय असतो. पोपट हा केवळ पक्षी नाही तर ‘दूत’ किंवा ‘आत्म्याचा प्रतिनिधी’ आहे. यात प्रकृतीशी (शेती, कापणी) आणि मानवी संबंधांशी (प्रेम, कुटुंब) जोडलेले तत्त्वज्ञान दिसते. गीतांमध्ये सामुदायिकता, स्त्री-शक्ती आणि जीवनातील द्वंद्व (सुख-दुःख) यांचा स्वीकार दिसतो. स्त्रिया गीतातून आपली व्यथा व्यक्त करतात, तरीही उत्सव आणि नृत्यातून आनंद साजरा करतात. हे गीत पर्यावरण, शेती आणि मानवी संबंध यांच्यातील समन्वय दाखवते. आधुनिक काळातही हे गीत स्त्री-स्वातंत्र्य आणि सांस्कृतिक जागृतीचे माध्यम बनले आहे. हे गीत गोंड आदिवासींच्या परंपरेतून उद्भवले असले तरी आज सर्व समुदायांत प्रचलित आहे. छत्तीसगड सरकार आणि सांस्कृतिक संस्था यांच्या प्रयत्नाने हे गीत जपले जात आहे.

सुवा गीतातील तत्त्वज्ञान ‘मानवी मन आणि निसर्ग’ यांच्यातील संबंधावर आधारित आहे. पोपट हा प्रतीक आहे — तो बोलतो, पण उत्तर देत नाही. स्त्रिया त्याच्याकडे आपली व्यथा सांगतात, ज्यामध्ये ‘सहनशीलता’ आणि ‘आशा’ दिसते. हे गीत छत्तीसगडच्या ‘करमा’ तत्त्वज्ञानाशी जोडले गेले आहे — कर्म करत राहणे, फळाची अपेक्षा न ठेवणे. स्त्रियांच्या गीतात सामुदायिकता दिसते; एकत्र गाणे हे एकतेचे प्रतीक आहे. आधुनिक संदर्भात हे गीत स्त्री-स्वातंत्र्य आणि सांस्कृतिक जागृतीचे माध्यम बनले आहे.

संदर्भ : Dube, B.C. , Field Songs Of Chhattisgarh, Lucknow, 2007. 

समीक्षक : जगतानंद भटकर