तन्य ओतीव लोखंड (Ductile Cast Iron)

लोखंडातील अंतर्गत कण संरचनेस फेराइट (Ferrite) असे नाव आहे. ही प्रावस्था  (Phase ) मऊ आणि चिवट असते. लोखंडामध्ये कार्बन मिसळल्यास पोलाद तयार होते. पोलादातील कार्बनचे  वजनी प्रमाण ०.०५ ते १.७…

दिल्ली लोहस्तंभ (Delhi Iron Pillar)

नवी दिल्ली येथील कुतुब संकुलात अनेक स्मारके आहेत. त्यांपैकी ‘कुव्वतुल इस्लाम’ ही मशीद महत्त्वपूर्ण आहे. गेली सोळाशे वर्षे न गंजता उभा असलेला दिल्ली लोहस्तंभ म्हणजे प्राचीन काळात भारतीय कारागिरांनी धातुशास्त्रात…

Read more about the article जस्त : शोध आणि उत्पादन (Zinc : Invention and Production)
जस्ताच्या उत्पादनाची प्राचीन भारतीय पद्धत

जस्त : शोध आणि उत्पादन (Zinc : Invention and Production)

तांबे आणि जस्त यांचे मिश्रधातू  म्हणजे पितळ (Brass). इ. स. पू. १५०० च्या सुमारास वापरात असलेल्या पितळी वस्तू हडप्पा संस्कृतीतील लोथल येथे केलेल्या उत्खननात मिळालेल्या आहेत. या वस्तूंमधील जस्ताचे प्रमाण…

वुट्झ पोलाद (Wootz Steel)

कर्नाटक अणि आंध्र प्रदेश या राज्यांतील स्थानिक भाषेत पोलादास ‘उक्कु’ (Ukku) असे म्हणतात. यूरोपीयन प्रवाशांमुळे या शब्दाचा अपभ्रंश होऊन ‘वुट्झ’ हे नाव तयार झाले असावे. वुट्झ पोलादाचे तंत्रज्ञान हैदराबादजवळील कोणसमुद्रम,…

अति उच्च सामर्थ्यवान पोलाद (Ultra High Strength Steel)

उच्च सामर्थ्यवान पोलादाचे ताण सामर्थ्य (Tensile strength) ६०० ते १००० MPa या दरम्यान असते. यापेक्षा जास्त ताण सामर्थ्य असलेल्या पोलादास अति उच्च ताणबलाचे किंवा सामर्थ्याचे पोलाद (Ultra high strength steels)…

उच्च एंट्रॉपी मिश्रधातू (High Entropy Alloys)

एंट्रॉपी म्हणजे पदार्थ किंवा व्यवस्थेतील अनियंत्रिततेचे परिमाण. तापीय किंवा ऊष्मीय (Thermal Entropy) व अविन्यासी  किंवा समाकृतिक (Configurational Entropy) असे एंट्रॉपीचे दोन प्रकार आहेत. तापमान  वाढविले असता धातूमध्ये येणाऱ्या अनियंत्रितपणाचे मोजमाप…

Read more about the article विद्युत् संवाहक बहुवारिके (Intrinsically Conducting Polymers)
पॉलिॲसिटिलीनमधील वीजवहन.

विद्युत् संवाहक बहुवारिके (Intrinsically Conducting Polymers)

विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात प्लॅस्टिके व बहुवारिके यांचे युग अवतरले आणि वीजविरोधक किंवा वीजप्रतिबंधक म्हणून बहुवारिके मोठ्या प्रमाणात वापरली जाऊ लागली. बहुवारिकांत मुक्त इलेक्ट्रॉन नसल्यामुळे वीजवहन होत नाही. मात्र, पॉलिॲसिटिलीनसारख्या असंतृप्त…

विसर्पणरोधक मिश्रधातू (Creep Resistance Alloys or Super Alloys)

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात विमानाचे महत्त्वाचे सुटे भाग बनविण्याकरिता विसर्पणरोधक मिश्रधातू शोधण्यात आले. हे मिश्रधातू ११००º से. इतके उच्च तापमान सहजपणे सहन करू शकतात. या मिश्रधातूंची उच्च तापमान ऑक्सिडीकरणरोधक क्षमता (High…

वातावरणी अपक्षयी पोलाद (Weathering Steels)

नरम पोलादात (Mild steel) १ ते २.५ वजनी टक्के इतक्या प्रमाणात तांबे, फॉस्फरस, क्रोमियम आणि सिलिकॉन मिसळल्यास (Alloying) वातावरणी अपक्षयी पोलाद (Weathering steel) तयार होते. या पोलादाचे शरण सामर्थ्य (Yield…