निनाबाली : (निनावली). केरळ मधील प्रसिद्ध विधी लोककला. ही मुख्यतः उत्तर केरळमधील कन्नूर आणि कोझिकोड जिल्ह्यांत लोकप्रिय आहे. निनाबाली ही मलया समाजाची पारंपरिक लोककला असून, ती पानर समाजाकडूनही सादर केली जाते. ही एक नृत्यनाटिका आहे, जी घरांमध्ये भूतबाधा निवारणाच्या समारंभात सादर केली जाते. यात देवी भद्रकाली आणि असुर दारिका यांच्यातील युद्धाचे चित्रण केले जाते. ही कला दुष्ट शक्तींना दूर ठेवण्यासाठी आणि प्रजननक्षमता वाढवण्यासाठी प्रायोजित केली जाते.
निनाबालीची उत्पत्ती केरळमध्ये झाली असून, ती मूळ उत्तर केरळच्या कन्नूर आणि कोझिकोड जिल्ह्यांतील आहे. प्राचीन काळात लोक दुष्ट शक्तींना दूर ठेवण्यासाठी आणि कुटुंबात प्रजनन क्षमता वाढवण्यासाठी ही कला प्रायोजित करत. ही एक प्रकारची भूतबाधा निवारणाची विधी आहे, ज्यात कोंबडीचा बळी देणे आणि रक्त शिंपडणे हे भाग असतात. पूर्वी ‘कुझीबाली’ नावाचा एक रिवाज असायचा, ज्यात दारिकाच्या शरीरावर रेशमी कपडा टाकून त्याचा पुनर्जन्म दाखवला जायचा. हा रितीरिवाज आता कमी झाला आहे. निनाबालीचा मुख्य भाग भद्रकाली आणि दारिका यांच्यातील युद्ध आहे.
इतिहासात ही कला धार्मिक उत्सवांचा भाग होती, पण कालांतराने तिची लोकप्रियता कमी झाली आणि आता ती उत्सवांमध्ये नव्याने उदयास येत आहे. निनाबाली ही केरळच्या लोककलांच्या श्रेणीत येते, ज्या थेय्यम, मुदियेट्टू, पटयानी यांसारख्या कलांशी साम्य दाखवतात. या कलांमध्ये देवता आणि राक्षस यांच्यातील संघर्ष हे सामान्य आहे. निनाबालीमध्ये दारिका हा असुर भद्रकाली देवीला आव्हान देतो आणि देवी त्याचा वध करते.
निनाबालीचे सादरीकरण घराच्या आवारात होते, जिथे एक सजवलेला मंडप तयार केला जातो. मंडपामध्ये पाला आणि कंजीरम यांच्या फांद्या आणि केळीच्या घडाची बांधणी केली जाते. केळीच्या पानावर अविल (भाताचे तुकडे), मलार (फुगलेले तांदूळ), गूळ, इलानीर (नारळाचे पाणी), मध, दारू आणि नारळ ठेवले जातात. समारंभ ‘थुकलुझिचिल’ ने सुरू होतो, ज्यात मलया स्त्रिया पारंपरिक वाद्यांसह गाणी गातात. वाद्यांमध्ये चेंडा, अरिपारा आणि एलाथालम यांचा समावेश असतो.
कलाकार, नर्तक आणि गायक व्यासपीठासमोर समोर गुरुपूजा करतात आणि वाद्यांसह निनाबालीची घोषणा करतात. दारिकाची भूमिका करणारा कलाकार व्यासपीठावर येतो, तो मशाल घेऊन ओरडतो, सर्व दिशांना पाहतो आणि अग्नीने पूजा करतो. त्यानंतर तो घराकडे धावतो आणि परत येतो, ज्यात कळरीपयट्टूच्या मुद्रा दाखवतो. तो भद्रकालीला युद्धासाठी आव्हान देतो. मग भद्रकाली येते, ती कुलदेवतांना नमन करते, तलवार घेऊन व्यासपीठावर येते आणि दारिकाशी लढते. दारिका मध्ये लपतो, भद्रकाली त्याला शोधते आणि ‘पंजीपिडुटम’ मध्ये त्याचे रक्त पिते. शेवटी दारिकाचा प्रतीकात्मक वध होतो आणि कोंबडीचा बळी देऊन रक्त शिंपडले जाते. पूर्ण सादरीकरण दीड तास चालते.
निनाबालीतील वेशभूषा अतिशय प्रभावी असते. दारिकाच्या शरीरावर निनम (हळद आणि चुना मिसळून बनवलेला लाल द्रव) लावला जातो, जो रक्ताचे प्रतीक आहे. भद्रकालीची वेशभूषा कथकलीच्या स्त्री भूमिकेसारखी असते. ही वेशभूषा भीतीचे वातावरण निर्माण करते आणि नृत्यातील हालचालींना पूरक ठरते. सुरपनखाच्या वेशभूषेशी साम्य असून, ती कटियट्टम आणि इतर कलांशी जोडलेली आहे.
वाद्यांमध्ये चेंडा, एलाथालम आणि अरिपारा यांचा समावेश असतो. भद्रकालीच्या प्रवेशासाठी ‘वीक्कन चेंडा’ नावाचा चेंडाचा प्रकार वापरला जातो. दारिकाच्या प्रवेशावर संगीत सुरू होते आणि युद्धाच्या शिखरावर थांबते. थुकलुझिचिलमध्ये मलया स्त्रिया गाणी गातात, ज्यामुळे वातावरण धार्मिक होते. हे संगीत नृत्याच्या हालचालींना ऊर्जा देते आणि दर्शकांना मंत्रमुग्ध करते. निनाबाली ही मुख्यतः नृत्यप्रधान कला आहे, ज्यात संवाद कमी असतात. ही कला केरळच्या लोककलांच्या विविधतेला दर्शवते आणि धार्मिक उत्सवांशी जोडलेली आहे. आता ती स्वतंत्र कला म्हणून ओळखली जात आहे. निनाबाली ही केरळची अनमोल लोककला आहे, जी इतिहास, संस्कृती आणि श्रद्धा यांचे मिश्रण आहे.
संदर्भ : Narayaṇappaṇikkar, Kavalaṃ, Folklore of Kerala, New Dehli, 1991.
समीक्षक : प्रकाश खांडगे
Discover more from मराठी विश्वकोश
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
