झोडिया नृत्य : सातपुडा आणि विंध्य पर्वतांच्या दऱ्याखोऱ्यांमध्ये वसलेल्या भिलाला जमातीत विवाह प्रसंगी सामूहिक रितीने सादर केले जाणारे पारंपारिक लोकनृत्य. ‘झोडिया’ म्हणजे जोडीने किंवा जोडपे बनवून केले जाणारे नृत्य. विवाह सोहळ्यातील वधू-वरांच्या नव्या जोडीचे स्वागत करण्यासाठी आणि समाजातील तरुण-तरुणींनी एकत्र येऊन आनंद साजरा करण्यासाठी हे नृत्य केले जाते. लग्नकार्यात नातेवाईक आणि पाहुण्यांचे मनोरंजन करण्यासाठी, तसेच देवाचे आभार मानण्यासाठी या नृत्याचा उगम झाला. यात नर्तक सहसा दोन-दोनच्या जोड्या करून किंवा स्त्री-पुरुषांच्या समोरासमोर जोड्या बनवून फेर धरतात. लग्न हे दोन कुटुंबांना जोडणारे (जोडणारे म्हणजेच झोडणारे) माध्यम आहे, म्हणून या प्रसंगी होणाऱ्या नृत्याला ‘झोडिया’ हे नाव पडले असावे असे अभ्यासक मानतात.
भिलाला जमातीतील लग्न हे एका दिवसाचे नसते, तर ते ४ ते ५ दिवस चालते. या लग्नाच्या प्रत्येक विधीमध्ये झोडिया नृत्याची वेगळी लय आणि वेग पाहायला मिळतो. लग्नाचा मंडप टाकला जातो आणि वधू-वरांना हळद लावली जाते, तेव्हा घरासमोरील अंगणात झोडिया नृत्याला सुरुवात होते. गावच्या सुवासिनी आणि तरुण मुले एकत्र येतात. सुरुवातीला ढोलाचा ताल अतिशय संथ असतो. हळदीच्या गाण्यांवर महिला हळूवार पावले टाकत झोडिया खेळतात. जेव्हा नवरदेवाची वरात नवरीच्या गावी पोहोचते, तेव्हा झोडिया नृत्याला खरी गती मिळते. दोन्ही बाजूंचे (वर पक्ष आणि वधू पक्ष) ढोल वादक समोरासमोर उभे राहतात. त्यांच्यात एक प्रकारची जुगलबंदी रंगते. दोन्ही गावांचे तरुण-तरुणी एकमेकांच्या खांद्यावर हात ठेवून किंवा एकमेकांचे हात धरून मैलोन्मैल चालत नाचत वरातीच्या पुढे चालतात. नवरदेव आणि नवरीचे लग्न लागल्यानंतर, जेव्हा ते मंडपातून बाहेर येतात, तेव्हा त्यांच्या भोवती झोडिया नृत्याचे एक मोठे मानवी वर्तुळ तयार केले जाते. नव्या जोडप्याला (जोडीला) मध्यभागी बसवून किंवा उभे करून त्यांच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि सुखी संसारासाठी हे नृत्य अर्पण केले जाते.
झोडिया नृत्य हे अत्यंत गतिमान आणि ऊर्जेने भरलेले नृत्य आहे. यात थकवा जाणवत नाही, कारण नर्तकांमध्ये एक प्रकारचा सामूहिक उत्साह संचारलेला असतो. या नृत्यात नर्तक एकमेकांच्या कंबरेत किंवा खांद्यावर हात टाकून एक घट्ट साखळी तयार करतात. झोडिया नृत्यात पावले अतिशय वेगाने बदलतात. दोन पावले उजवीकडे, दोन पावले डावीकडे आणि मग अचानक एक पाऊल मागे घेऊन जमिनीवर पाय थपकावणे (Rhythmic Stomping), हे या नृत्याचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. ढोलाचा वेग जेव्हा शिगेला पोहोचतो, तेव्हा तरुण नर्तक हवेत उड्या मारतात, जमिनीवर बसून गोल फिरतात आणि पुन्हा उभे राहून साखळीत सामील होतात. झोडिया नृत्यात बासरीच्या सुरांवर नर्तक आपल्या शरीराचे हावभाव बदलतात. काशाच्या किंवा पितळेच्या थाळीवर काठीने मारून एक वेगळा नाद तयार केला जातो, जो नृत्याला वेग देतो. मांदळ हा मोठा लाकडी ढोल असतो, तर कुंडी हे मातीचे छोटे वाद्य असते. या सर्व वाद्यांचा या नृत्यात वापर केला जातो.
लग्नप्रसंग असल्यामुळे झोडिया नृत्यातील वेशभूषा पारंपरिक असते. पुरुष पांढरे किंवा पिवळे कडक धोतर नेसतात. अंगावर जरीची बंडी किंवा कुर्ता असतो. डोक्यावर मोठा लाल किंवा भगवा फेटा (ज्याला ‘पाग’ म्हणतात) बांधला जातो. लग्नाच्या वरातीत नाचताना पुरुषांच्या हातात चांदीच्या मुठी असलेल्या काठ्या किंवा तलवारी असतात, ज्या त्यांच्या शूर परंपरेची साक्ष देतात. भिलाला स्त्रिया लग्नात ‘घागरा-चोळी’ आणि डोक्यावरून ‘ओढणी’ (लुगडे) घेतात. हा घागरा अनेक कळ्यांचा आणि घेरदार असतो, ज्यावर काचेचे व टिकल्यांचे नक्षीकाम केलेले असते. जेव्हा त्या झोडिया नृत्यात गिरकी घेतात, तेव्हा तो घेरदार घागरा अत्यंत सुंदर दिसतो. गळ्यात चांदीचे जड सिक्के, हातात ‘बाजूबंद’ आणि पायात ‘कडा’ हे त्यांचे मुख्य दागिने असतात.
झोडिया नृत्यासोबत जी गाणी गायली जातात, त्यांना ‘लग्नाची गाणी’ म्हणतात. या गाण्यांमध्ये केवळ देवाचे स्मरण नसते, तर त्यात नवरीची थट्टा-मस्करी, नवरदेवाचे कौतुक आणि सासर-माहेरच्या भावनांचे वर्णन असते. काही गाण्यांमध्ये विरहाचा सूर असतो—जेव्हा नवरी आपल्या आई-वडिलांचे घर सोडून चाललेली असते, तेव्हा गाण्याचा वेग मंद होतो आणि झोडिया नृत्यही अतिशय संथ, भावूक पद्धतीने केले जाते. भिलाला आदिवासींचे ‘झोडिया नृत्य’ हे त्यांच्या विवाह संस्कृतीचा आरसा आहे. निसर्गाच्या कुशीत, ढोलाच्या तालावर आणि खांद्याला खांदा लावून केले जाणारे हे नृत्य मानवी नात्यांमधील ओलावा आणि सामूहिक आनंदाचे सर्वात सुंदर प्रतीक आहे. लग्नकार्यातील वधू-वरांच्या नव्या आयुष्याची सुरुवात या नृत्याच्या साक्षीने होते.
संदर्भ : जोशी, महादेवशास्त्री (संपा), भारतीय संस्कृतिकोश, खंड ३, पुणे, १९९९.
समीक्षक : प्रकाश खांडगे
Discover more from मराठी विश्वकोश
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
