डुम्हल नृत्य (Dumhal Nrutya)

डुम्हल नृत्य : काश्मीरच्या दक्षिण भागातील डोंगराळ आणि दुर्गम भागात राहणाऱ्या वानल या विशिष्ट जमातीमध्ये अत्यंत पवित्र, आदिम आणि ऊर्जेने भरलेला एक नृत्यप्रकार प्रचलित आहे, ज्याला डुम्हल नृत्य म्हटले जाते. हे नृत्य केवळ करमणुकीचे साधन नसून ते आदिम धार्मिक अनुष्ठान, निसर्ग पूजा, पीक कापणीचा आनंदोत्सव आणि सूफी संतांच्या प्रति कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा एक भव्य सांस्कृतिक महासोहळा आहे. डुम्हल नृत्याचा इतिहास अत्यंत प्राचीन असून तो काश्मीरच्या इस्लामिक कालखंडाशी आणि सूफी परंपरेशी जोडलेला आहे. स्थानिक लोककथा आणि ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, या नृत्याचा उगम प्रसिद्ध सूफी संत शाह सुकरुद्दीन यांच्याशी जोडला जातो. असे मानले जाते की, शाह सुकरुद्दीन हे काश्मीरच्या दऱ्याखोऱ्यांमध्ये शांतता, प्रेम आणि आध्यात्मिकतेचा संदेश देत फिरत असत. वानल जमातीचे लोक त्यांच्या विचारांनी आणि चमत्कारांनी अत्यंत प्रभावित झाले. संतांच्या प्रति आदर व्यक्त करण्यासाठी आणि त्यांच्या दैवी ऊर्जेचा उत्सव साजरा करण्यासाठी वानल जमातीच्या पुरुषांनी एका विशिष्ट लयबद्ध पद्धतीने ढोल वाजवून नाचण्यास सुरुवात केली. शाह सुकरुद्दीन यांनी स्वतः या नृत्याला आशीर्वाद दिला, अशी श्रद्धा आहे. काळाच्या ओघात, जेव्हा जेव्हा काश्मीरमध्ये दुष्काळ पडायचा, पिकांचे नुकसान व्हायचे किंवा महामारी यायची, तेव्हा वानल जमातीचे लोक एकत्र येऊन या नृत्याच्या माध्यमातून देवाकडे (अल्लाला) साकडे घालत असत. त्यामुळे या नृत्याला आध्यात्मिक आणि दैवी अधिष्ठान लाभले आहे.

वानल जमात ही काश्मीरमधील एक अत्यंत मागासलेली, भटक्या स्वरूपाची आणि दुर्गम भागात राहणारी जमात आहे. पारंपारिकदृष्ट्या या जमातीचे लोक शिकारी, हस्तकला, टोपल्या विणणे आणि मजदुरीची कामे करत असत. अत्यंत गरिबीत आणि निसर्गाच्या सानिध्यात राहिल्यामुळे या लोकांचे संगीताचे आणि नृत्याचे ज्ञान अतिशय नैसर्गिक आहे. डुम्हल हे नृत्य इतर कोणत्याही समुदायाला सादर करण्याचा अधिकार नव्हता. वानल जमातीतील पुरुषांनीच पिढ्यानपिढ्या हा वारसा जिवंत ठेवला आहे. वडिलांकडून मुलाकडे या नृत्याचे धडे मौखिक आणि प्रात्यक्षिक पद्धतीने संक्रमित केले जातात. डुम्हल नृत्याचे सादरीकरण ही एक अतिशय शिस्तबद्ध, धार्मिक आणि भव्य प्रक्रिया आहे. हे नृत्य कोणत्याही बंदिस्त मंचावर किंवा हॉलमध्ये न करता, नेहमी खुल्या मैदानात किंवा गावाच्या मध्यभागी असलेल्या मोकळ्या जागेत केले जाते. नृत्याची सुरुवात एका अत्यंत पवित्र विधीने होते. वानल जमातीचे लोक मिळून एक मोठा, लांब आणि रंगीबेरंगी ध्वज (झेंडा) तयार करतात. या ध्वजाला एका उंच बांबूच्या काठीवर बांधले जाते. नर्तकांचा समूह हा ध्वज घेऊन मिरवणुकीने नाचत-गाचत गावाच्या मध्यभागी येतो. मैदानाच्या मध्यभागी एक मोठा खड्डा खणून हा ध्वज अत्यंत सन्मानाने रोवला जातो. हा ध्वज शाह सुकरुद्दीन आणि त्यांच्या आध्यात्मिक शक्तीचे प्रतीक मानला जातो. एकदा का ध्वज रोवला गेला, की नृत्याला अधिकृत सुरुवात होते.

डुम्हल नृत्याची पावले काश्मीरच्या इतर नृत्यांपेक्षा (उदा. रौफ नृत्य, जे अतिशय नाजूक असते) पूर्णपणे भिन्न आणि ऊर्जेने भरलेली असतात. नर्तक आपले शरीर पुढे झुकवून, हात हवेत उंचावून ढोलाच्या तालावर पावले टाकतात. या नृत्यात जमिनीवर पाय जोराने थपकावण्याला (Stomping) खूप महत्त्व आहे. यामुळे जणू काही पृथ्वीला जागे केले जात आहे, असा भास होतो. नृत्य जसजसे पुढे जाते, तसतसा नर्तकांचा वेग वाढतो. ते वर्तुळात वेगाने धावणे, उड्या मारणे आणि स्वतःभोवती गिरक्या घेणे सुरू करतात. काश्मिरी ढोल हे या नृत्यातील मुख्य वाद्य आहे. हा ढोल लाकडापासून आणि प्राण्यांच्या चामड्यापासून बनवलेला असतो. याचा आवाज खूप खोल आणि दणदणीत असतो, जो डोंगराळ भागात दूरवर ऐकू जातो. सोनई हे लाकडाचे फुंकून वाजवायचे वाद्य आहे, जे शहनाईसारखे दिसते. याचा तीक्ष्ण आणि सुशिर आवाज नृत्यामध्ये एक प्रकारचा आध्यात्मिक आणि गूढ वातावरण तयार करतो. प्रसंगी नृत्याला पूरक म्हणून स्थानिक तारावाद्ये किंवा मातीची वाद्ये वाजवली जातात. यकतारा किंवा तुंबकनारी अशी वाद्ये त्यात असतात.

नृत्यादरम्यान गायली जाणारी गाणी ही प्रामुख्याने सूफी कलाम किंवा देवाची स्तुती करणारी (हम्द आणि नात) असतात. नर्तक स्वतःच किंवा त्यांच्यासोबत असलेले गायक कोरसच्या (सामूहिक) स्वरूपात गातात. एक ओळ मुख्य गायक गातो आणि नर्तक नाचत-नाचत त्याचा पुनरुच्चार करतात. काश्मीरमधील हिवाळा अतिशय पांढराशुभ्र (बर्फाळ) आणि नीरस असतो. म्हणूनच, वानल जमातीचे लोक आपल्या वेशभूषेत अत्यंत चमकदार आणि भडक रंगांचा वापर करतात. नर्तक अत्यंत चमकदार रंगांचे (लाल, पिवळा, निळा, हिरवा) रेशमी किंवा सुती लांब झगे घालतात. या झग्यांवर गळ्याभोवती आणि बाहींवर चंदेरी किंवा सोनेरी जरीचे सुंदर नक्षीकाम केलेले असते. पुरुषांच्या डोक्यावर एक उंच, शंकूच्या आकाराची वैशिष्ट्यपूर्ण टोपी असते. या टोपीवर मणी, काचा, शिंपले आणि घुंगरू लावलेले असतात. नाचताना जेव्हा डोके हलते, तेव्हा या घुंगरांचा मंजूळ आवाज येतो.

वानल जमातीच्या जीवनात डुम्हल नृत्याला केवळ एक कलाप्रकार म्हणून स्थान नाही, तर ते त्यांच्या अस्तित्वाचे आणि संस्कृतीचे प्रतीक आहे. जेव्हा काश्मीरमध्ये पाऊस पडत नाही किंवा पिके सुकू लागतात, तेव्हा वानल जमातीचे लोक एकत्र येतात आणि डुम्हल नृत्य करतात. त्यांच्या मते, जेव्हा ते अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि ऊर्जेने अल्लाला आळवणी करतात, तेव्हा पाऊस नक्की पडतो. हा त्यांचा निसर्गावरील आणि देवावरील अढळ विश्वास दर्शवतो. काश्मीरमधील कठीण भौगोलिक परिस्थिती आणि हिवाळ्यातील एकाकीपण यामुळे येणारा नैराश्य किंवा थकवा दूर करण्यासाठी हे नृत्य एक उत्तम सुश्रुषा म्हणून काम करते.

संदर्भ : जोशी, महादेवशास्त्री (संपा), भारतीय संस्कृतिकोश, खंड ३, पुणे, १९९९.

समीक्षक : प्रकाश खांडगे