पडायनी : केरळातील एक प्राचीन लोककलेचा आणि धार्मिक अनुष्ठानाचा प्रकार. हा कलाप्रकार मुख्यतः मध्य त्रावणकोर भागातील (पाठनमथिट्टा आणि अलप्पुझा जिल्ह्यात) भद्रकाली देवीच्या मंदिरांमध्ये साजरा केला जातो. हे एक नाट्यपूर्ण कला प्रकार आहे ज्यामध्ये संगीत, नृत्य, चित्रकला, नाटक आणि व्यंग्य यांचा समावेश आहे. ‘पडायनी’ हे नाव मल्याळम भाषेतील ‘पडा’ (सैन्य) आणि ‘अनी’ (रांगा) या शब्दांच्या संयोजनातून आले आहे, ज्याचा अर्थ ‘योद्ध्यांच्या रांगा’ असा होतो. हे कला प्रकार कलारीपयट्टू या प्राचीन युद्धकलेच्या योद्ध्यांशी जोडलेले आहे, ज्यात योद्धे आपली शक्ती आणि शौर्य दाखवण्यासाठी हे नृत्य करत असत. दुसऱ्या मतानुसार, हे देवी कालीच्या दारिका राक्षसाविरुद्धच्या लढाईशी संबंधित आहे. ज्यात योद्धे आपली शक्ती आणि शौर्य दाखवण्यासाठी हे नृत्य करत असत. दुसऱ्या मतानुसार, हे देवी कालीच्या दारिका राक्षसाविरुद्धच्या लढाईशी संबंधित आहे. पडायनी हे भद्रकाली देवीला प्रसन्न करण्यासाठी रात्री मंदिराच्या आवारात सादर केले जाते, ज्याची क्रोध शांत करण्यासाठी हे अनुष्ठान आहे, कारण दारिका राक्षसाचा वध केल्यानंतरही तिचा राग शांत झाला नव्हता.
पडायनीची उत्पत्ती प्राचीन काळात आहे, जी द्रविडपूर्व काळाशी जोडली जाते. हे शैव आणि शक्ती उपासना पंथांशी संबंधित आहे, ज्यात तांत्रिक घटकांचा समावेश आहे. पौराणिक कथेनुसार, दारिका नावाचा राक्षस ब्रह्मदेवाचा भक्त होता आणि त्याला मिळालेल्या वरदानानुसार त्याचा वध फक्त स्त्रीद्वारे होऊ शकत होता, आणि त्याच्या रक्ताचा एक थेंबही जमिनीवर पडू नये, अन्यथा हजार दारिका निर्माण होत असत. या वरदानामुळे दारिकाने पृथ्वी आणि स्वर्गात उधळ मांडली. भगवान शंकराने आपल्या तिसऱ्या नेत्रातून भद्रकाली देवीची निर्मिती केली. तिने वेताला राक्षसावर स्वार होऊन दारिकाशी युद्ध केले. सुरुवातीला अडचणी आल्या, पण शेवटी तिने दारिकाचा वध केला आणि त्याचे सर्व रक्त प्राशन केले जेणेकरून ते जमिनीवर पडू नये. तिने दारिकाचे शीर आपल्या गळ्यात माळ म्हणून घातले. तरीही तिचा क्रोध शांत झाला नाही. मग शंकराने गणपती आणि नंदीला बालरूपात पाठवले. त्यांना पाहून देवीला मातृत्वाची भावना जागृत झाली आणि तिचा क्रोध शांत झाला. या विजयाच्या स्मरणार्थ देवांनी नृत्य केले, ज्यापासून पडायनीची प्रथा सुरू झाली. दुसऱ्या व्याख्येनुसार, ही कथा भद्रकालीच्या विजयाची नसून शंकराच्या कालीच्या अनियंत्रित शक्तीवर विजयाची आहे.पडायनी हे शेतकऱ्यांच्या जीवनाशी जोडलेले आहे. हे पीक कापणीनंतर देवीचे आभार मानण्यासाठी साजरे केले जाते. हे दुष्ट शक्तींना दूर करण्यासाठी शुद्धीकरणाचे अनुष्ठान आहे. हे कला प्रकार लोकांच्या एकतेला दर्शविते आणि ग्रामीण जीवनाच्या सांस्कृतिक तत्त्वज्ञानाशी जोडलेले आहे.
पडायनी हे एक सप्ताह ते २८ दिवस चालणारे अनुष्ठान आहे, जे मल्याळम महिन्यांत मकरम, कुंभम, मीनम, मेदम आणि इडावम (जानेवारी ते मे) साजरे केले जाते. हे मंदिराच्या आवारात रात्री सादर केले जाते. यात कोलम (प्रतिमा किंवा मुखवटे) हे मुख्य आकर्षण आहे, जे भद्रकाली देवीचे प्रतिनिधित्व करतात. कोलम हे मोठे शिरोभूषण आणि मुखवटे असतात, जे नृत्य करतात. यात संगीत, ताल आणि व्यंग्य असते. पडायनीच्या सादरीकरणात अनेक सत्रे असतात: कोलमेझुथु (कोलम रेखाटणे), कोलमथुल्लल (कोलम नृत्य), कोलप्पट्टु (कोलम गीते), थप्पुमेलम (वाद्य संगीत), आणि विनोदम (व्यंग्य भाग). नृत्यात पक्षी, कालान, कुथिरा, माधन, मारुथा, पिशाच, गणपती, भैरवी आणि कंजिरमाला यासारखे पात्र असतात. हे पात्र वास्तववादी असतात आणि प्रेक्षकांशी संवाद साधतात, ज्यामुळे हे नाटक अधिक रोचक होते. वाद्यांमध्ये थप्पु (एक प्रकारचे ढोल) आणि चेंडा मुख्य आहेत. तालाचे प्रकार मारमा, लक्ष्मी, चंपा, कारिका, कुंभा आणि अडंथा असतात. पावले आणि शरीराच्या हालचाली या तालांशी जुळतात. कलाकार पुरुष असतात आणि ते सादरीकरणापूर्वी कठोर आध्यात्मिक नियम पाळतात.
कोलम थुल्लल हे पडायनीचे मुख्य नृत्य आहे. कोलम हे अरेका नटच्या हिरव्या पानांपासून आणि कोमल नारळाच्या पानांपासून (कुरुथोला) बनवले जातात. हे मंदिराजवळ तयार केले जातात. पानांना वेगवेगळ्या आकारात कापून चेहरा आणि शिरोभूषण बनवले जाते. रंग नैसर्गिक असतात: लाल (लाल दगड पीसून), काळा (जळलेल्या नारळाच्या कवचाच्या राखेने), पिवळा (हळदीने), आणि पांढरा (हिरवे पान पॉलिश करून). प्रत्येक सादरीकरणासाठी नवीन कोलम बनवले जातात जेणेकरून ते ताजे राहतील. भद्रकालीचा सर्वात मोठा कोलम १००१ पानांच्या तुकड्यांपासून बनवला जातो. संपूर्ण गाव हे कोलम बनवण्यात भाग घेते, जे एकतेचे प्रतीक आहे. पडायनीचे अनुष्ठान माररच्या पवित्र दिव्याने आणि ऊराली (ओरॅकल) च्या नृत्याने सुरू होते. देवीचे थिडंबू (प्रतिमा) पुजारी घेऊन गावातील घरे भेट देण्यासाठी बाहेर काढले जाते, ज्याला परायेदुप्पु म्हणतात. हे पीक कापणीनंतर देवीला धान्य आणि पैसा अर्पण करण्यासाठी आहे. थिडंबू मंदिरात परत आल्यानंतर थप्पु वाजवून पडायनीची घोषणा केली जाते.
पडायनी मुख्यतः कडमणित्ता, कोट्टंगळ, ओथरा, कुन्नंथानम (पाठनमथिट्टा) आणि नीलंपेरूर (अलप्पुझा) येथे साजरे केले जाते. नीलंपेरूर पडायनी विशेष आहे, ज्यात इक्सोरा फुले, कमळाची पाने आणि केळीच्या देठांपासून बनवलेल्या हंसांच्या सुंदर प्रतिमांची मिरवणूक असते. हे उत्सव पांबा नदीच्या काठावर काली मंदिरांमध्ये होतात. पडायनी हे केरळच्या ग्रामीण जीवनाचे प्रतिबिंब आहे. हे निसर्ग, लोक आणि उपासना परंपरांशी जोडलेले आहे.
संदर्भ : Narayaṇappaṇikkar, Kavalaṃ, Folklore of Kerala, New Dehli, 1991.
समीक्षण : प्रकाश खांडगे
Discover more from मराठी विश्वकोश
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
