मराठी विश्वकोश

सुवा गीत (Suwa Geet)

सुवा गीत : (सुआ गीत) छत्तीसगडचे पारंपरिक स्त्री-लोकगीत. ‘सुवा’ म्हणजे पोपट (तोता). या गीतांमध्ये स्त्रिया पोपटाच्या माध्यमातून आपल्या मनातील प्रेम, विरह, व्यथा आणि आशा यांचा संदेश पाठवतात. हे गीत मुख्यतः…

सोहर गीते (Sohar Gite)

सोहर गीते : छत्तीसगडच्या ग्रामीण लोकसाहित्यातील एक महत्त्वपूर्ण पारंपरिक लोकगीत प्रकार. ही गीते मुख्यतः प्रसूतीच्या वेळी, गर्भधारणेच्या शेवटच्या महिन्यात किंवा बाळाच्या जन्मानंतर स्त्रिया गातात. ‘सोहर’ शब्द संस्कृत ‘सौहार्द’ किंवा ‘सुख’…

जॉर्ज लुकास (George Lucas)

लुकास, जॉर्ज वॉल्टन ज्युनियर : (१४ मे १९४४). जागतिक चित्रपटसृष्टीवर ठसा उमटवणारे नामांकित अमेरिकन चित्रपट निर्माता, दिग्दर्शक, पटकथालेखक. लुकास यांचा जन्म कॅलिफोर्नियातील मोडेस्टो या शहरात झाला. त्यांचे वडील जॉर्ज वॉल्टन…

रामदेव झा (Ramdev Zaa)

रामदेव झा : (१९३६- १७ मार्च २०२१) भारतीय मैथिली साहित्यातील एक बहुमुखी प्रतिभावान लेखक, कथाकार, कादंबरीकार, नाटककार, समीक्षक, संशोधक आणि अनुवादक. त्यांनी कथा, नाटक, कादंबरी, लोकसाहित्य आणि समीक्षा यांमध्ये विपुल…

निसार हुसेन खाँ (Nissar Hussain Khan)

खाँ, निसार हुसेन : (१९०६ ? — १६ जुलै १९९३). भारतातील हिंदुस्थानी संगीतातील रामपूर-सहसवान घराण्याचे प्रख्यात गायक. त्यांचे जन्मवर्ष १९०६ किंवा १९०९ असेही दर्शविले जाते. त्यांचा जन्म उत्तर प्रदेशातील बदायूँ…

रामचंद्र बेहेरा (Ramchandra Behra)

रामचंद्र बेहेरा : (२ नोव्हेंबर १९४५ ) . भारतीय ओडिया साहित्यातील प्रख्यात कथाकार, कादंबरीकार आणि नाटककार. त्यांच्या कथांमध्ये जीवनातील संघर्ष, मानवी अजेयता आणि प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करण्याची इच्छाशक्ती सूक्ष्मपणे चित्रित…

अष्टविनायक (Ashtavinayak)

महाराष्ट्रातील लोकप्रसिद्ध आठ पवित्र गणपती क्षेत्रांतील गणपतींना ‘अष्टविनायक’ म्हणतात. ही महाराष्ट्र राज्यातील आठ मानाची आणि प्रतिष्ठेची गणपतीची मंदिरे आहेत. पश्चिम महाराष्ट्र व कोकणात असलेल्या ह्या देवळांना स्वतंत्र इतिहास आहे. बहुतेक…

गंबूह (Gambooh)

गंबूह हा बालीमधील नृत्यनाट्याचा सर्वांत जुना प्रकार आहे. गंबूह नक्की केव्हापासून सुरू झाले हे स्पष्ट नसले तरी आज अस्तित्वात असलेले गंबूह पंधराव्या आणि सोळाव्या शतकात उदयास आलेले आहे. आजही बाली…

थॉमस ॲटवुड (Thomas Attwood)

ॲटवुड, थॉमस (Attwood, Thomas) : (६ ऑक्टोबर १७८३ – ६ मार्च १८५६). इंग्लंडमधील एक प्रसिद्ध अर्थशास्त्रज्ञ आणि निवडणूक सुधारणा चळवळीतील एक अग्रणी. थॉमस यांचा जन्म इंग्लंडमधील हेल्सोव्हेन, व्हर्सेस्टरशर येथे झाला.…

जलऔष्णिक साठे (Geothermal Reservoirs)

पृथ्वीच्या कवचातून (Crust) फिरणाऱ्या गरम, खनिजयुक्त पाण्यातून घन पदार्थांच्या अवक्षेपणाने तयार झालेले जलऔष्णिक साठे. हे साठे खनिजांचा संचय असून तांबे, सोने, चांदी, शिसे आणि जस्त यांसह इतर धातूंचे स्रोत आहेत.…

बॅस्टनासाइट (Bastnäsite)

दुर्मीळ मृत्तिकांची मूलद्रव्ये असलेला फ्ल्युओरो-कार्बोनेट खनिजांचा एक समूह. प्रथम वर्णन १८३८ मध्ये स्वीडनमधील बॅस्टनास खाणीवरून. रसायनिक संज्ञा CO₃F; ज्यामध्ये सेरियम, लँथॅनम आणि निओडिमियम सारखे हलके घटक आणि क्वचित इट्रियम असतात.…

अमिताभ (Amitabha)

अमिताभ : अमिताभ बुद्धांची संकल्पना इ.स.पू. पहिले ते इ.स. दुसरे शतक या कालावधीत विकसित झाली. अमित आहे आभा (प्रकाश/जीवन) ज्याची, अशा एका बुद्धाचे नाव. हे महायान बौद्ध धर्मातील एक प्रमुख…

अकीक खनिज (Agate)

ॲगेट या खनिजाचे भारतीय नाव. चालसेडोनी या सूक्ष्मस्फटिकी प्रकारातील. हे प्रामुख्याने क्वार्ट्झ (SiO₂) पासून बनलेले असून सिलिका समूहातील महत्त्वाचे खनिज. त्याच्या आकर्षक पट्टेदार रचनेमुळे आणि विविध रंगांमुळे अकीक रत्न म्हणून…

पुरुषोत्तम दारव्हेकर (Purushottam Darvhekar)

दारव्हेकर, पुरुषोत्तम : (१ जून १९२६ — २१ सप्टेंबर १९९९). व्यावसायिक मराठी नाटके व मराठी बालरंगभूमीवरील नाटककार, यशस्वी दिग्दर्शक, नट, वैशिष्ट्यपूर्ण मांडणी करणारे प्रयोगशील नेपथ्यकार. नागपूर जवळचे ‘दारव्हा’ हे पुरुषोत्तम…

अंदुकाश्म (Oolitic Limestone)

काही चुनखडक बुंदीच्या कळ्यांसारख्या गोलसर व सूक्ष्म कणांनी बनलेले असतात. पाण्यातील माशांच्या अंड्यांच्या पुंजक्यासारखा त्यांचा देखावा असल्यामुळे अशा खडकांना अंदुकाश्म किंवा अंदुकी चुनखडक म्हणतात. त्यांच्या घटक कणांना अंदुके (Ooids) असे…