मराठी विश्वकोश

नेति (Neti)

नाक, घसा यांची शुद्धी करणारी हठयोग षट्कर्म शुद्धिक्रियांपैकी एक क्रिया. नेतीसह धौती, बस्ती, नेति, त्राटक, नौली आणि कपालभाती या हठयोगातील सहा शुद्धिक्रिया शरीरांतर्गत विविध भाग व पोकळ्या शुद्ध करण्याच्या क्रियांचा…

ॲडव्हेंचर्स ऑफ हकलबेरी फिन (Adventures of Huckleberry Finn)

ॲडव्हेंचर्स ऑफ हकलबेरी फिन : (१८८४). अमेरिकन साहित्याच्या इतिहासातील महत्त्वाची कादंबरी. मार्क ट्वेन (सॅम्युअल लँगहॉन क्लेमेन्स) (१८३५-१९१०) लिखित ही एक साहसकथा आहे. मिसिसिपी नदीच्या विशाल पात्रातून हकलबेरी फिन आणि…

भिक्षाटन शिव मूर्ती, कैलासनाथ मंदिर, कांचीपुरम (तमिळनाडू). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kanchipuram_si0477.jpg

भिक्षाटन शिव (Bhikshatana Shiva)

एक प्रसिद्ध शिवरूप. या प्रकारच्या प्रतिमेचे कंकालशिव प्रतिमेशी बरेच साम्य आहे. दोन्ही रूपांबद्दल प्रचलित असलेल्या कथांमध्येही साधर्म्य आढळते. ‘पद्मपुराणा’तील कथेनुसार ब्रह्मा एकदा १००० वर्षे चालणारा मोठा यज्ञ करत होता. शिव…

वेन आकृती (Venn Diagram)

[latexpage] संच (Set) लिहिण्यासाठी आणि समजून घेण्यासाठी बंदिस्त आकृत्यांचा वापर केला जातो. अशा आकृत्यांना 'वेन आकृती' असे म्हणतात. या पद्धतीचा शोध ब्रिटीश तर्कशास्त्रज्ञ जॉन वेन (John Venn) यांनी लावला, म्हणून…

अरनादन भाषा (Aranadan language)

अरनादन भाषा ही द्राविडी भाषासमूहातील एक बोलीभाषा आहे. भारताच्या केरळ राज्यामधील मलप्पुरम जिल्ह्यातील अरनादन जमातीची ही बोली आहे. अरनादन जमात एरनाड तालुक्यातील मूळ रहिवासी असल्यामुळे त्यांना एरनादन असेही म्हणतात. या…

औद्योगिक सांडपाणी : प्रारंभिक शुद्धीकरण पद्धती (Industrial wastewater : Initial purification methods)

कारखाने सर्वसाधारणपणे औद्योगिक वसाहतींमध्ये, नगरपालिका अथवा महापालिकांच्या जमिनीवर किंवा खूप मोठा पसारा असल्यास त्यांच्या मालकीच्या जागेवर उभारलेले असतात. उत्पादन करताना निर्माण होणाऱ्या सांडपाण्याचे संकलन, शुद्धीकरण आणि त्याची योग्य मार्गाने विल्हेवाट…

अनिर्वचनीय (Anirvachaniya)

‘अनिर्वचनीय’ या विशेषणाचा शब्दशः अर्थ अवर्णनीय असा आहे. भारतीय ज्ञानमीमांसेतील विशेषतः अद्वैतवेदान्तातील ही एक पारिभाषिक संकल्पना आहे. कोणत्याही पारिभाषिक संकल्पनेचा अर्थ ज्याप्रमाणे नेमक्या व निश्चित अशा संदर्भामध्येच समजावून घेता येतो,…

शिन्या यामानाका (Shinya Yamanaka)

यामानाका, शिन्या : (४ सप्टेबर १९६२). जपानी वैद्य आणि संशोधक. शरीरातील विद्यमान पेशींपासून मूलपेशी (स्टेम पेशी) निर्माण करण्याची पद्धती त्यांनी विकसित केली. या पद्धतीमध्ये प्रौढ पेशींच्या केंद्रकात (उदा., संयोजी-ऊती पेशी)…

पांडुरंग वनमाळी (Pandurang Wanmali)

पांडुरंग वनमाळी : ( २७ ऑगस्ट १९३१- २५ जुलै २००८). महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध शाहीर, गायक, आणि लोककलावंत. पूर्ण नाव पांडुरंग विठोबा वनमाळी. त्यांचा जन्म महाराष्ट्राच्या पालघर जिल्ह्य़ातील वसई तालुक्यातील माणिकपूर येथे…

यासीन बालालाल महाब्री (Yasin Balalal Mahabri)

यासीन बालालाल महाब्री : ( १५ मे १९३७ - ८ डिसेंबर१९९९). महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध तबला, ढोलकी, पखवाज, संबळ, हालगी वादक. त्यांचा जन्म महाराष्ट्राच्या बहादुरवाडी ता. वाळवा जि. सांगली येथे एका गरीब…

बिरबल सहानी (Birbal Sahni)

सहानी, बिरबल : (१४ नोव्हेंबर १८९१ — १० एप्रिल १९४९). भारतीय जीवशास्त्रज्ञ, भूगर्भशास्त्रज्ञ आणि पुरावनस्पतिशास्त्रज्ञ. भारतातील जीवाश्म वनस्पतींचा आणि वनस्पती उत्क्रांतीच्या अभ्यासात त्यांचे प्रमुख योगदान होते. भारतीय विज्ञान शिक्षणाच्या स्थापनेतही…

माँ पले ज्वालामुखी (Mount Pelee Volcano)

वेस्ट इंडीजमधील लेसर अँटिलीस बेटांपैकी मार्तीनीक बेटावरील जागृत ज्वालामुखी व ज्वालामुखी पर्वत. मार्तीनीक बेटाच्या अगदी उत्तर भागात माँ पले हा ज्वालामुखी पर्वत असून त्याची समुद्रसपाटीपासूनची उंची १,३९७ मी. आहे. मार्तीनीक…

सर्वोदयाचे अर्थशास्त्र (Economic of Sarvodaya)

समाजाच्या पुनर्निर्मितीचे व सामाजिक न्यायाचे तत्त्व आचरणात आणण्यासाठी महात्मा गांधींनी जो कार्यक्रम पुरस्कृत केला तो म्हणजे ‘सर्वोदय’ होय. या कार्यक्रमाचा विस्तार म. गांधींचे अनुयायी आचार्य विनोबा भावे यांनी केला. मानवी…

न्यायवैद्यक परिचर्या (Forensic Nursing)

न्यायवैद्यक परिचर्या ही परिचर्येची एक विशेष अद्ययावत शाखा असून शरीरावर किंवा मनावर झालेल्या जखमा, आघात, अत्याचार अथवा हिंसाचार यांचा वैद्यकीय व कायदेशीर दृष्टिकोनातून अभ्यास करून रुग्णसेवा देणाऱ्या परिचर्येच्या विशेष शाखेस…

सदाशिव प्रल्हाद निंबाळकर (Sadashiv Pralhad Nimbalkar)

निंबाळकर, सदाशिव प्रल्हाद : (२७ जुलै १९२६ – ३० सप्टेंबर २०२१). भारतीय योगाचार्य आणि मुंबईतील ‘योग विद्या निकेतन’ संस्थेचे संस्थापक. निंबाळकर गुरुजी म्हणून प्रसिद्ध. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील अहिल्यानगर (पूर्वीचे अहमदनगर)…