मराठी विश्वकोश

मावची बोली (Mavchi Dialect)

मावची बोली ही भिल्ली भाषांच्या समुदायातील एक भाषा आहे. महाराष्ट्रातील धुळे, नंदुरबार तसेच काही प्रमाणात नाशिक जिल्ह्यातील भिल्ल समाजातील लोक ही भाषा बोलतात. बहुतांश मावची भाषक मावचीखेरीज मराठी, अहिराणी, गुजराती…

अनु (Anu / An)

सुमेरियन आकाशदेव. अकेडियन संस्कृतीत तो ‘अन’ या नावाने प्रसिद्ध असून, त्याचा अर्थ आकाश व स्वर्ग असा होतो. हा प्राचीन मेसोपोटेमियन संस्कृतीतील आकाशाचा सर्वोच्च देव, देवांचा पिता आणि स्वर्गाचा शासक मानला…

अनहित (Anahita)

प्राचीन पर्शियन (इराणी) जलदेवता. पौराणिक कथांमधून तिला पाणी, सुपीकता, सुफलता, समृद्धी आणि बुद्धीची एक अत्यंत महत्त्वाची आणि पूजनीय देवी मानली जाते. ‘अनहित’ या शब्दाचा अर्थ निर्मळ, शुद्ध, अपवित्रतेपासून मुक्त असा…

बोल्यॅश, एंद्रे अलिक्सांद्र (Balazs, Endre Alexander )

बोल्यॅश, एंद्रे अलिक्सांद्र : (१० जानेवारी १९२० —२९ ऑगस्ट २०१५). हंगेरियन वैद्य, संशोधक आणि व्यावसायिक. त्यांनी हायल्युरॉनिक आम्ल (किंवा हायल्युरॉनॅन) यांसारख्या निसर्गत: आढळणाऱ्या वंगणाचे रूपांतर संधिविकारांसाठी उपशामक औषधात तसेच मोतीबिंदू…

अव्यक्तवाद (Avyaktavad)

जैन तत्त्वज्ञानातील एक अत्यंत सूक्ष्म आणि महत्त्वपूर्ण विचारप्रवाह. हा स्वतंत्र किंवा वेगळा नसून, जैन दर्शनाचा प्राण असलेल्या 'स्याद्वाद' वा 'अनेकान्तवाद' या सिद्धांताचाच एक भाग आहे. अव्यक्तवादाचे प्रवर्तक आषाढ (इ.स.पू. २५१)…

चीनमधील अश्मयुगाचे पुरावे (Palaeolithic of China)

जागतिक स्तरावरील संशोधनांत चीनमधील मानवी जीवाश्म आणि दगडी हत्यारे यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे. मानवाची उत्क्रांती, प्रारंभिक स्थलांतर, तांत्रिक विकास आणि प्रादेशिक विविधता यांविषयी अनेक प्रकारचे पुरावे चीनमध्ये मिळाले आहेत. १९२०…

इमरे कर्तेझ (Imre Kertész)

कर्तेझ, इमरे : (९ नोव्हेंबर १९२९ - ३१ मार्च २०१६). नोबेल पुरस्कार प्राप्त करणारे पहिले हंगेरियन लेखक. कथाकार, कादंबरीकार, अनुवादक. बुडापेस्ट, हंगेरी येथे मध्यमवर्गीय ज्यू कुटुंबात जन्म. ५ वर्षांचे असतांना…

सर जॉन बरट्रण्ड गर्डन (Sir John Bertrand Gurdon)

गर्डन, सर जॉन बरट्रण्ड : (२ ऑक्टोबर १९३३ — ७ ऑक्टोबर २०२५). ब्रिटिश जीवशास्त्रज्ञ. त्यांनी सर्वप्रथम अंडपेशी विभेदित (परिपक्व) पेशींच्या केंद्रकांना पुन:कार्यक्रमण करू शकत असल्याचे सिद्ध केले. यामुळे पेशी बहुशक्त‍िक…

अवसर्पिणी (Avasarpini)

जैनांचा एक कालचक्र विभाग. या कालचक्राचे जैनांनी दोन भाग केले आहेत. एक, वरून खाली येणारा अर्धा भाग म्हणजे अवसर्पिणी; तर दुसरा, खालून वर जाणारा अर्धा भाग म्हणजे उत्सर्पिणी. अवसर्पिणी व…

स्टेफनी क्वोलेक (Stephanie Kwolek)

क्वोलेक, स्टेफनी : (३१ जुलै १९२३ — १८ जून २०१४). अमेरिकन रसायनशास्त्रज्ञ. त्यांनी अतिशय मजबूत आणि वजनाने हलक्या अशा केव्हलार या कृत्रिम तंतूचा शोध लावला. क्वोलेक यांचा जन्म अमेरिकेतील पेनसिल्व्हेनिया…

एलिझाबेथ ब्लॅकवेल (Elizabeth Blackwell)

ब्लॅकवेल, एलिझाबेथ : (३ फेब्रुवारी १८२१ — ३१ मे १९१०). ब्रिटिश-अमेरिकन वैद्य. अमेरिकेत वैद्यकीय पदवी मिळवणारी पहिली महिला आणि युनायटेड किंगडमच्या जनरल मेडिकल काउन्सिलच्या वैद्यकीय नोंदणीमध्ये स्थान मिळवणारी पहिली महिला…

घोषत्व (Voicing)

भाषिक ध्वनींच्या वर्गीकरणातील एक तत्त्व. ‘घोष’ हा शब्द निरनिराळ्या संदर्भात विविध अर्थांनी वापरला जातो. भाषेच्या संदर्भात मोठा आवाज, गर्जना अशा अर्थांनी हा शब्द उपयोगात येतो. ‘घोषत्व’ हे भाषेतील ध्वनींमध्ये वेगळेपणा…

उपशामक परिचर्या (Palliative Nursing)

उपशामक म्हणजेच वेदना-शामक व आधारात्मक रुग्णसेवा परिचर्या ही परिचर्याशास्त्राची एक अत्यंत संवेदनशील, मानवकेंद्रित व करुणाधिष्ठित विशेष शाखा असून जीवघेण्या, दीर्घकालीन किंवा उपचारांनी पूर्ण बरे न होणाऱ्या आजारांनी ग्रस्त रुग्ण व…

अवधिज्ञान (Avadhidnyana)

जैन दर्शनातील सम्यक ज्ञानाच्या पाच प्रकारांपैकी असलेले तिसरे ज्ञान-प्रकार. जैन दर्शनात हे ज्ञान केंद्रस्थानी असून जीवाच्या मोक्षप्राप्तीसाठी दर्शन, ज्ञान व चरित्र ही त्रिरत्ने आवश्यक मानली जातात. 'अवधिज्ञान’ म्हणजे इंद्रिये किंवा…

अँफिबोल गट (Amphibole Group)

खनिजांचा एक व्यापक समूह. तो प्रामुख्याने अग्निज, रूपांतरित आणि काही प्रमाणात अवसादी खडकांमध्ये आढळतो. अँफिबोल खनिजे कॅल्शियम, मॅग्नेशियम, लोह आणि काही प्रमाणात सोडियमचे सिलिकेट्स आहेत. ही खनिजे भूशास्त्रीय दृष्ट्या अत्यंत…