पृथ्वीवरील आर्थिक महत्त्व असणारे आणि औद्योगिक व इतर कारणांसाठी वापरण्यात येणाऱ्या साधनांचा अभ्यास करणारे एक महत्त्वाचे शास्त्र. आर्थिक भूविज्ञान हा विषय सर्व खनिज स्रोतांची उत्पत्ती, त्यांचे प्रगटीकरण, वितरण आणि उपयुक्तता…
हठयोगातील एक पारंपरिक आसन. भूनमनासन या शब्दातील ‘भू’ म्हणजे जमीन किंवा भूमी, ‘नमन’ म्हणजे नमस्कार आणि ‘आसन’ म्हणजे स्थिर व सुखकर स्थिती. या आसनात शरीराच्या विशिष्ट स्थितीत भूमीला वंदन केले…
वाढत्या उत्पन्नामुळे करदाते आपोआप उच्च कर मर्यादेत ढकलले जाऊन शासनाचा कर महसूल वाढतो; मात्र नागरिकांची खर्च करण्याची क्षमता कमी होते, याला राजकोषीय ओढ असे म्हणतात. यास वित्तीय सहजविस्तार असेही म्हणतात.…
लक्ष्मीनारायण ‘शफीक’ औरंगाबादी याने लिहिलेला फार्सी भाषेतील मराठ्यांचा एक इतिहास. हा दिनांक १८ नोव्हेंबर १७९९ रोजी लिहून पूर्ण झाला. याची लेखनशैली बखरवजा असून, भोसले घराण्याच्या उदयापासून ते पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईपर्यंतचा…
होविट, पीटर (Howitt, Peter) : (३१ मे १९४६). प्रसिद्ध अर्थशास्त्रज्ञ व अर्थशास्त्राचे २०२५ चे नोबेल पारितोषिक विजेते. होविट यांचा जन्म आँटॅरिओ, कॅनडा येथे झाला. त्यांनी मॅकगिल विद्यापीठातून अर्थशास्त्रात १९६९ मध्ये…
मासकावा, तोशिहिडे : (७ फेब्रुवारी १९४० – २३ जुलै २०२१). जपानी भौतिकशास्त्रज्ञ. निसर्गात क्वार्कचे किमान तीन प्रकार अस्तित्वात असल्याचा अंदाज लावणाऱ्या खंडित सममितीच्या उत्पत्तीचा शोध लावल्याबद्दल तोशिहिडे आणि माकोटो कोबायाशी…
गंगा नदीच्या दोन मुख्य शीर्षप्रवाहांपैकी एक शीर्षप्रवाह. भारताच्या उत्तराखंड राज्यातून वाहणारे अलकनंदा व भागीरथी हे गंगेचे दोन प्रमुख शीर्षप्रवाह आहेत. त्यांपैकी अलकनंदा नदी ही भागीरथी नदीपेक्षा लांबीने अधिक असून ती…
मानाबे, स्युकुरो : (२१ सप्टेंबर १९३१). जपानमध्ये जन्मलेले अमेरिकन भौतिक व हवामानशास्त्रज्ञ. मानाबे आणि जर्मन सुमुद्रविज्ञानतज्ञ क्लाउस हासलमान यांना पृथ्वीच्या हवामानाचे भौतिक आराखडे, हवामन परिवर्तनाचे प्रमाण निश्चिती आणि जागतिक तापमानवाढीचा…
महासीर माशाचा समावेश ॲक्टिनोप्टेरिजी (Actinopterygii) वर्गाच्या सायप्रिनिफॉर्मिस (Cypriniformes) गणातील सायप्रिनिडी (Cyprinidae) कुलामधील टोरिनी (Torinae) या उपकुलात होतो. हा गोड्या पाण्यातील मासा असून इतर माशांच्या तुलनेत तो आकारमानाने मोठा असल्याने त्याला…
जगातील अनेक देशांचे एकमेकांतील आर्थिक, व्यापारी आणि सांस्कृतिक संबंध कमी होणे अथवा आकुंचन पावणे या प्रक्रियेला 'अ-जागतिकीकरण' असे म्हणतात. ही संकल्पना जागतिकीकरणाच्या उलट आहे. जागतिकीकरणाच्या प्रक्रियेत जगातील अनेक राष्ट्रे एकमेकांशी…
जेन आयर : (१८४७). जागतिक स्तरावरील अभिजात साहित्यकृती. शार्लट ब्राँटी (१८१६-१८५५) या ब्रिटिश लेखिकेची ‘जेन आयर: एक आत्मकथन’ (Jane Eyre: An Autobiography) तीन खंडांमध्ये प्रसिद्ध झालेली कादंबरी. अत्यंत मनस्वी, जोमदार,…
बनारसीदास नामक एका जैन व्यापाऱ्याने इ. स. १६४१ साली हिंदी भाषेत लिहिलेले एक पद्यमय आत्मचरित्र. हिंदी साहित्यातील आत्मकथेचा एक पहिला प्रयत्न यादृष्टीनेही हे ‘अर्धकथानक’ लक्षणीय मानले जाते. बनारसीदास हा आग्र्याचा…
लँगलंड्स, रॉबर्ट : (६ ऑक्टोबर १९३६).कॅनेडियन गणितज्ञ. ते लँगलंड्स आज्ञावली या प्रकल्पाचे संस्थापक म्हणून सर्वाधिक ओळखले जातात. हा प्रकल्प संख्या सिद्धांतातील गॅल्वा गटांच्या अभ्यासाशी संबंधित असणारे प्रतिनिधित्व सिद्धांत आणि स्वयंरूपी…
मरी, जोझफ : (१ एप्रिल १९१९ — २६ नोव्हेंबर २०१२). अमेरिकन शल्यचिकित्सक. त्यांनी मानवी रोगांच्या उपचारांमध्ये अवयव आणि पेशी प्रत्यारोपणासंबंधीचे संशोधन केल्यामुळे ई. डोनाल टॉमस यांच्यासह १९९० मधील शरीरक्रियाशास्त्र वा…
सुवा गीत : (सुआ गीत) छत्तीसगडचे पारंपरिक स्त्री-लोकगीत. ‘सुवा’ म्हणजे पोपट (तोता). या गीतांमध्ये स्त्रिया पोपटाच्या माध्यमातून आपल्या मनातील प्रेम, विरह, व्यथा आणि आशा यांचा संदेश पाठवतात. हे गीत मुख्यतः…