श्पिटेलर, कार्ल : (२४ एप्रिल १८४५-२९ डिसेंबर १९२४). स्वित्झर्लंडमधील साहित्यातील नोबेल पारितोषिक मिळवणारे पहिले लेखक आणि आधुनिक जर्मन साहित्यपरंपरेतील एक वैशिष्ट्यपूर्ण व्यक्तिमत्त्व. कवी, महाकाव्यकार, कादंबरीकार आणि विचारवंत म्हणून यूरोपीय साहित्यविश्वात…
(शिवमणी, दूधमणी, दुधीया). क्वार्ट्झ कुलातील, सिलिका वर्गातील अस्फटिक जलयुक्त सिलिकारूप धवल खनिज. ओपलचा रत्न म्हणूनही वापर होतो. रत्न (खडा) या अर्थाच्या उपल/उपला/अग्निरत्न या संस्कृत शब्दावरून, तसेच ग्रीक 'ओपॅलिऑस' आणि लॅटिन…
स्वामी हरिहरानंद आरण्य : (४ डिसेंबर १८६९ – १८ एप्रिल १९४७). तपस्वी योगी, ग्रंथकार व कपिल मठाचे संस्थापक. स्वामी हरिहरानंद आरण्य यांचा जन्म पश्चिम बंगालमधील एका सधन कुटुंबात झाला. लहानपणापासूनच…
महाराष्ट्राच्या पूर्व विदर्भातील कोहळी समाजाद्वारे बोलली जाणारी मराठीची एक बोली. कोहळी बोली ही ‘कोहळाऊ’ या नावानेही ओळखली जाते. या बोलीत ‘ळ्’ हा ध्वनी नसल्यामुळे ‘ळ्’ ऐवजी ‘र्’ उच्चारला जातो, त्यामुळे…
संयुक्त संस्थानांच्या पूर्व भागात असलेल्या अॅपालॅचिअन पर्वतप्रणालीमधील पश्चिमेकडील विच्छेदित पठारी प्रदेश. न्यूयॉर्क राज्याचा पश्चिम व मध्य भाग, पेनसिल्व्हेनिया राज्याचा उत्तर व पश्चिम भाग, ओहायओ राज्याचा पूर्व भाग आणि वेस्ट व्हर्जिनिया…
अभयारिष्ट हे आयुर्वेदातील पारंपरिक अरिष्ट प्रकारचे द्रवरूप औषध आहे. या औषधाचा उपयोग प्रामुख्याने पचनासंबंधीच्या समस्यांमध्ये केला जातो. घटक : ‘अभया’ म्हणजे हरितकी (हिरडा). या अरिष्टातील मुख्य औषधी घटक हरितकी, मृद्वीका…
अगस्त्य हरितकी हे आयुर्वेदातील श्रेष्ठ रसायन कल्प असून महर्षी अगस्त्य यांनी प्रतिपादित केलेले एक अवलेह कल्प आहे. हे औषध मुख्यत: प्राणवह स्रोतस (श्वसनासंबंधीच्या) विकारांमध्ये जसे की कास (खोकला), श्वास (दम),…
औद्योगिक सांडपाण्याची शुद्धीकरणप्रक्रिया उद्योगाच्या स्वतःच्या जागेवर किंवा सामाईक शुद्धीकरण केंद्रामध्ये केली जाते. ह्या केंद्रांचा आराखडा तयार करताना विचारात घेण्याचे मुद्दे : सध्याचे उत्पादन व भविष्यात त्यात वाढ किंवा बदल होण्याची…
शासनाने सार्वजनिक उद्योगातील किंवा उपक्रमातील आपली मालकी आणि ताबा एखाद्या खाजगी उद्योजकाकडे सोपविणे, म्हणजे खासगीकरण होय. संकुचित दृष्ट्या विचार केल्यास सार्वजनिक अथवा सरकारी क्षेत्रातील उपक्रम खासगी क्षेत्राकडे हस्तांतरित करण्याची प्रक्रिया…
ग्रेट ब्रिटनच्या उत्तरेकडील उत्तर समुद्रात स्थित असणारी बेटे. स्कॉटलंड हा ग्रेट ब्रिटनचा सर्वांत उत्तरेकडील विभाग असून त्याच विभागात ही बेटे समाविष्ट आहेत. स्कॉटलंडच्या मुख्य भूमीपीसून उत्तरेस सुमारे ३२ किमी.वर हा…
इन सर्च ऑफ लॉस्ट टाइम : (१९१३ - १९२७). विसाव्या शतकातील फ्रेंच साहित्यातील एक सप्तखंडात्मक महत्त्वपूर्ण कादंबरी. लेखक मार्सेल प्रूस्त (१८७१-१९२२). ‘आ ला रशेर्श द्यु ताँ पेर्द्यु’ (इं. भा. ‘इन…
महाराष्ट्राच्या कोकण पट्ट्यातील प्रामुख्याने आगरी समाजाची बोलीभाषा. कोकण पट्ट्यातील पालघर, ठाणे, नवी मुंबई, रायगड, सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये ही बोली बोलली जाते. तसेच उत्तरेकडे नाशिक व थोड्याफार प्रमाणात धुळे जिल्ह्यांतही ही…
उदास, गजानन राजाराम : (२८ मार्च १९२१ – १८ जानेवारी १९९५). भारतातील भूवैज्ञानिक, कुशल अन्वेषण शास्त्रज्ञ आणि दूरदर्शी प्रशासक. भारत सरकारच्या परमाणू ऊर्जा विभागाच्या अंतर्गत असलेले अणुखनिज प्रभागाचे (Atomic Minerals…
यूरोपीय संघाची (ईयू) कार्यपद्धती अधिक कार्यक्षम, लोकशाहीभिमुख आणि भविष्यातील विस्तारासाठी तयार करण्यासाठी करण्यात आलेला एक महत्त्वपूर्ण करार. १९८० ते १९९० च्या कालखंडात नावारूपास आलेले आर्थिक सहकार्य रचनेचे महत्त्वाचे प्रारूप म्हणजे…
अंशी राष्ट्रीय उद्यान हे कर्नाटक राज्याच्या उत्तर कन्नड जिल्ह्यामध्ये स्थित आहे. पश्चिम घाटातील हे एक महत्त्वाचे जैवविविधतापूर्ण संरक्षित क्षेत्र असून हे उद्यान काली व्याघ्र प्रकल्पाचा अविभाज्य भाग आहे. काली व्याघ्र प्रकल्प…