लिथियमयुक्त फॉस्फेट खनिज. रासायनिक संज्ञा LiAlPO₄(F,OH). फ्ल्युओरीन (F) व हायड्रॉक्सिल (OH) यांपैकी कोणते प्रमाण जास्त आहे यावरून त्याचे प्रकार ठरतात. जर प्ल्युओरीनचे प्रमाण हायड्रॉक्सिलपेक्षा अधिक असेल तर अँब्लिगोनाइट आणि याउलट…
भारतातील प्राचीन, व्यापक आणि भूगर्भीय दृष्ट्या महत्त्वाचा शैलसमूह. तो आर्कीयन ते प्रोटेरोझोइक पूर्वार्धातील (Precambrian) खडकांनी बनलेला असून अरवली पर्वतरांगांमध्ये (राजस्थान) मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. भारतीय भूगर्भरचनेच्या आद्य इतिहासाचे जिवंत साक्षीदार म्हणून…
या ज्वालामुखीतून लावारसाचा उद्रेक न होता, गरम किंवा उकळत्या चिखलाचा उद्रेक होतो. चिखलाच्या ज्वालामुखींचा उष्णतेचा स्रोत पृथ्वीच्या आत खोल असतो. या ज्वालमुखीतून प्रामुख्याने बारीक गाळ (चिखल, चिकणमाती आणि वाळू), पाणी (बहुतेकदा…
(पुष्कराज). ॲल्युमिनियम आणि फ्ल्युओरीनपासून बनलेले एक सिलिकेट खनिज. रासायनिक संज्ञा : Al₂SiO₄(F,OH)₂. फ्लोरिनचे प्रमाण जास्त असल्यास स्फटिक अधिक स्थिर असतो. ‘टोपॅझ’ शब्द ग्रीक टोपॅझिऑनपासून आल्याचे मानले जाते. ‘टोपॅझ’ हा संस्कृत…
बहुधातुक पिंड खोल समुद्राच्या तळाशी (>४००० मी. पाण्याच्या खोलीवर) विस्तीर्ण क्षेत्रात (abyssal plain) आच्छादलेल्या असतात. हे पिंड लोह, मॅंगॅनीज, तांबे, कोबाल्ट, निकेल यांसारख्या मौल्यवान धातूंनी तसेच पृथ्वीतील विविध दुर्मीळ घटकांनी…
ऑक्साइड गटातील खनिज. लॅटिन शब्द ‘स्पिनेला’(spinella - मणक्याचे लहान रूप) अर्थात त्याच्या टोकदार स्फटिकांच्या संदर्भावरून आले आहे. स्फटिक प्रणाली घनीय आणि अष्टभुजाकृती असून त्याचे आठ त्रिकोणी पृष्ठ दोन पिरॅमिड तळाशी…
प्रकाशमय किंवा ज्ञानमय अर्थात ज्ञान करवून देणारी चित्ताची विशिष्ट वृत्ती. योगदर्शनानुसार चित्त एखाद्या विषयाचा आकार धारण करते, त्या विषयाच्या चित्तात उमटलेल्या प्रतिबिंबाला ‘वृत्ति’ असे म्हणतात. प्रवृत्ती म्हणजे काही विशिष्ट विषयांचा…
तंतुमय स्वरूप असलेल्या काही सिलिकेट खनिजांचा समूह. यामध्ये प्रामुख्याने सर्पेंटाइन गटातील क्रिसोटाइल आणि अँफिबोल गटातील क्रॉसिडोलाइट, ॲमोसाइट (ग्रुनेराइटचे व्यावसायिक नाव), ट्रेमोलाइट, ॲक्टिनोलाइट व अँथोफिलाइट यांचा समावेश होतो. क्रॉसिडोलाइट हे रिबेकाइट…
बेरिलियम-ॲल्युमिनियम ऑक्साइड गटातील खनिज. याच्या काही जातींमधील अलेक्झांड्राइट (रंग बदलणारा प्रकार) व कॅट्स आय (डोळ्याच्या आकारासारखा) विशेष प्रसिद्ध. ग्रीक शब्द 'क्रिसोबेरील' हे क्रिसोस आणि बेरिलोस पासून आले असून त्याचा अर्थ ‘सोनेरी…
खाँ, असद अली : (१ डिसेंबर १९३८—१४ जून २०११). अभिजात भारतीय हिंदुस्थानी संगीतातील जयपूर बीनकर घराण्याचे रुद्रवीणावादक. त्यांचा जन्म अलवर, उत्तर प्रदेश येथे झाला. त्यांच्या घराण्यात रुद्रवीणा वादनाची सुरुवात १८…
असगरीबाई : (१२ ऑगस्ट १९१८–९ ऑगस्ट २००६). अभिजात भारतीय हिंदुस्थानी रागदारी संगीतातील प्राचीन व उच्च श्रेणीच्या धृपद गानप्रकारातील गायिका. त्यांचा जन्म बिजावर (छतरपूर जिल्हा, मध्य प्रदेश) येथे झाला. असगरीबाईंची आई…
उत्पादनासाठी लागणारा कच्चा माल, मजूर, बाजारपेठ, वाहतूक खर्च यांसारख्या विविध आर्थिक घटकांचा विचार करून उत्पादन खर्च सर्वांत कमी आणि नफा सर्वांत जास्त मिळेल, अशा योग्य जागेची निवड करण्याच्या शास्त्रीय अभ्यासाला…
अर्जन मित्र : ( २ नोव्हेंबर १९०९ - २२ ऑगष्ट २०००) भारतीय बंगाली साहित्यातील प्रख्यात कवी, पत्रकार आणि फ्रेंच साहित्य अनुवादक. प्रचलित भावना व काव्यरूपांपासून वेगळे होत, समकालीन सामाजिक वास्तव,…
जैन धर्मात पाच महाव्रते व पाच अणुव्रते (लहुव्रते) अशी दोन प्रकारची व्रते आहेत. जैन आचार्य उमास्वाती यांनी व्रतींचे दोन प्रकार कल्पिले आहेत. एक, अणुव्रतांचे पालन करणारे ते ‘अगारी’ आणि दोन,…
फेल्स्पार गटातील खनिज. ॲनॉर्थोक्लेजमध्ये पोटॅशियमचे प्रमाण कमी आणि सोडियमचे प्रमाण जास्त असून त्याची रासायनिक संज्ञा (Na,K)AlSi3O8. पाटनपृष्ठातील पाटन (010) व (001) असून कोन जवळजवळ ९०° असतो. स्फटिक प्रणाली त्रिनताक्ष. स्फटिकांचा…