अधश्चेतक (Hypothalamus)

अधश्चेतक

अधश्चेतक ग्रंथी (अधोथॅलॅमस) अंत:स्त्रावी ग्रंथी-प्रणालीचा (Endocrine system) मध्यबिंदू मानली जाते. ही ग्रंथी चेतासंस्था (Nervous system) व अंत:स्त्रावी ग्रंथी-प्रणाली यांच्यामधील दुवा म्हणून ...
जीवाणूतील जनुक रचनांतरण (Bacterial Transformation)

जीवाणूतील जनुक रचनांतरण

सजीवांच्या जीनोममध्ये इतर सजीवांचा डीएनए सामावून घेतला जातो. या प्रकारास रचनांतरण म्हणतात. विशेषत: जीवाणूसारख्या सजीवामध्ये डीएनए सामावून घेण्याची क्रिया मोठ्या ...
कृत्रिम रचनांतरण (Artificial Transformation)

कृत्रिम रचनांतरण

कृत्रिम रचनांतरण ही डीएनएमध्ये फेरबदल घडवण्याची एक प्रक्रिया आहे. कृत्रिम रचनांतरणामध्ये अनेक स्रोतांपासून मिळवलेले डीएनएचे तुकडे पुनर्संयोजित करून जीवाणूंमध्ये व्यक्त करवूनघेता ...
डीएनएबंधी विकरे (DNA ligases)

डीएनएबंधी विकरे 

डीएनएबंधी विकरे ही पेशींमधील अत्यावश्यक विकरांपैकी एक आहेत. डीएनए प्रतिकरण (DNA replication), दुरुस्ती (DNA repair) आणि पुनर्संयोजन (DNA recombination) या प्रक्रियांमध्ये ही विकरे महत्त्वाची ...
निर्बंधन विकर (Restriction enzyme)

निर्बंधन विकर

जीवाणू स्वत:च्या पेशीमध्ये विषाणूची वाढ थांबवण्यासाठी विविध रेणवीय साधने (Tools) वापरतात. निर्बंधन विकरे हे त्यांपैकी एक महत्त्वाचे साधन आहे. या विकरांना निर्बंधन विकरे, निर्बंधन एंडोन्यूक्लिएज किंवा ...
जनुकीय संकेत (Genetic code)

जनुकीय संकेत

पेशींमधील जैवरासायनिक प्रक्रिया विविध प्रथिनांद्वारे (Proteins) होतात. प्रथिन निर्मितीसाठी आवश्यक असलेली माहिती सजीवांच्या जनुकांमध्ये सांकेतिक स्वरूपात साठवलेली असते. डीएनए (DNA) आधारक्रम ...
बीटी कीटकनाशके (Bt Pesticides)

बीटी कीटकनाशके

बीटी कीटकनाशके एकात्मिक कीड नियंत्रणातील (integrated pest management) महत्त्वाचे जैविक घटक आहेत. बॅसिलस थुरिंजेन्सिस (Bacillus thuringiensis; Bt) या जमिनीतील जीवाणूपासून ...
प्रातिनिधिक सजीव : फुगु मासा (Model organism : Pufferfish)

प्रातिनिधिक सजीव : फुगु मासा

मत्स्य वर्गातील अस्थिमत्स्य उपवर्गातील टेट्राओडोंटिफॉर्मिस (Tetraodontiformes) गणामध्ये या माशाचा समावेश होतो. पंखामध्ये अर (Finray) असलेल्या माशांतील त्वचेमध्ये काटे असलेल्या माशांपैकी ...
बॅसिलस थुरिंजेन्सीस (Bacillus thuringiensis)

बॅसिलस थुरिंजेन्सीस

बॅसिलस थुरिंजेन्सीस जीवाणू : रचना बॅसिलस थुरिंजेन्सीस (Bacillus thuringiensis) हा मातीत नैसर्गिकरित्या आढळणारा, एक दंडगोलाकृती, ग्रॅम-पॉझिटिव्ह (Gram-positive) प्रकारचा जीवाणू आहे ...
प्रातिनिधिक सजीव : झिब्राफिश (Model organism : Zebrafish)

प्रातिनिधिक सजीव : झिब्राफिश

झिब्राफिश ही उष्णकटिबंधातील गोड्या पाण्यातील माशांची एक प्रजाती आहे. या माशाचा समावेश सायप्रिनिडी (Cyprinidae) कुलातील डॅनिओ (Danio) या गणात होतो ...
प्रातिनिधिक सजीव : सीरियन हॅमस्टर (Model organism : Syrian hamster)

प्रातिनिधिक सजीव : सीरियन हॅमस्टर

सस्तन वर्गाच्या कृदंत (Rodentia) गणातील क्रिसेटिडी (Cricetidae) कुलातील ६८१ जातींपैकी सीरियन हॅमस्टर (Syrian hamster) किंवा गोल्डन हॅमस्टर (Golden hamster) ही ...
संप्रेरक वर्गीकरण (Hormones Classification)

संप्रेरक वर्गीकरण

संप्रेरकांचे वर्गीकरण (१) रासायनिक संरचना, (२) विद्राव्यता आणि (३) संप्रेरकांचे कार्यतंत्र यांनुसार केले जाते. (१) रासायनिक संरचना (Chemical Structure) : ...
प्रातिनिधिक सजीव : उंदीर (Model Organism : House mouse)

प्रातिनिधिक सजीव : उंदीर

जीवविज्ञानात मानवी रोग व मानवी आरोग्य यांचा अभ्यास करण्यासाठी उंदीर या सस्तन प्राण्याचा उपयोग प्रातिनिधिक सजीव म्हणून केला जातो. प्रातिनिधिक ...
विषाणू वर्गीकरण (Classification of viruses)

विषाणू वर्गीकरण

संसर्गजन्य रोगांना कारणीभूत होणाऱ्या अतिसूक्ष्म रोगकारकांचा मोठा गट म्हणजे विषाणू होय. मानव, मानवेतर प्राणी आणि वनस्पतींना संसर्ग करणाऱ्या विषाणूजन्य रोगांची ...
जे. क्रेग व्हेन्टर इन्स्टिट्यूट (J. Craig Venter Institute)

जे. क्रेग व्हेन्टर इन्स्टिट्यूट

जे. क्रेग व्हेन्टर इन्स्टिट्यूट : ( स्थापना – २००६ ) जे. क्रेग व्हेन्टर इन्स्टिट्यूट जनुकविज्ञानातील एक अग्रगण्य संशोधनसंस्था आहे. जॉन ...
जे. क्रेग व्हेन्टर इन्स्टिटयूट (JCVI)

जे. क्रेग व्हेन्टर इन्स्टिटयूट

जे. क्रेग व्हेन्टर इन्स्टिटयूट ( स्थापना – २००६ ) जे.क्रेग व्हेन्टर इन्स्टिटयूट जनुकविज्ञानातील एक अग्रगण्य संशोधन संस्था आहे. जॉन क्रेग व्हेन्टर ...
प्रथिन संश्लेषण (Protein Synthesis)

प्रथिन संश्लेषण

सजीव पेशींची बांधणी आणि जैवरासायनिक प्रक्रिया यांमध्ये प्रथिनांची अग्रणी भूमिका असते. विकरे (Enzymes), संप्रेरके (Hormones) व अनेक प्रकारचे संदेशवाहक रेणू ...
प्रातिनिधिक सजीव : फळमाशी  (Model organism : Drosophila)

प्रातिनिधिक सजीव : फळमाशी  

फळमाशी फळमाशी या कीटकाचा उपयोग मुख्यत: प्रातिनिधिक सजीव म्हणून केला जातो. ग्रीक भाषेत ड्रॉसो (Droso) म्हणजे दव (Dew) आणि फिला ...
डीऑक्सिरायबोन्यूक्लिइक अम्ल (डीएनए) [Deoxyribonucleic acid (DNA)]

डीऑक्सिरायबोन्यूक्लिइक अम्ल

सर्व जनुकांचा संच म्हणजेच सजीवांचा जीनोम (Genome) होय. काही विषाणूंचा अपवाद वगळता सर्व सजीवांचा जीनोम डीएनए रेणूच्या स्वरूपात असतो. इतिहास ...
रायबोन्यूक्लिइक अम्ल (आरएनए)  [Ribonucleic acid (RNA)]

रायबोन्यूक्लिइक अम्ल

रायबोन्यूक्लिइक अम्ल म्हणजेच आरएनए रेणू हे जनुक-अभिव्यक्तीच्या (Gene Expression) प्रक्रियेतील प्रमुख घटक आहेत. सजीव पेशींचा आराखडा आणि बांधणीसाठी आवश्यक माहिती ...