झुलकी नृत्य (Jhulki Nrutya)

झुलकी नृत्य : सातपुडा विभागातील उत्कट आणि आदिम भावनांचा आविष्कार करणारे नृत्य. हे नृत्य धार्मिक किंवा सामाजिक उत्सव नसून, तो तरुण-तरुणींच्या भावनांचा, प्रणय क्रीडांचा आणि जीवनसाथी निवडण्याचा एक पवित्र व पारंपारिक उत्सव आहे. ‘झुलकी’ या शब्दाची उत्पत्ती प्रामुख्याने ‘झुलणे’ किंवा ‘डोलणे’ या प्रक्रियेशी जोडलेली आहे. आदिवासी बांधव जेव्हा ढोलाच्या विशिष्ट आणि संथ, पण अत्यंत लयबद्ध ठोक्यांवर आपले संपूर्ण शरीर एका विशिष्ट कोनात पुढे-मागे आणि डावीकडे-उजवीकडे झुकवतात, तेव्हा त्याला ‘झुलकणे’ किंवा ‘झुलकी घेणे’ म्हटले जाते. या नृत्यामध्ये असणाऱ्या विशिष्ट शारीरिक लयीमुळे याला ‘झुलकी नृत्य’ हे नाव पडले. हा नृत्यप्रकार प्रामुख्याने सातपुड्यातील गोंड, भिल्ल आणि पावरा जमातींमध्ये मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. प्राचीन काळापासून जंगलात राहणाऱ्या या जमातींमध्ये सामूहिक जीवनाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. शिकार करणे, शेती करणे आणि जंगलातून मध, लाकूड गोळा करणे ही कामे सामूहिकरित्या केली जात असत. या सामूहिकतेतूनच मनोरंजनाची आणि भावनांच्या देवाणघेवाणीची गरज निर्माण झाली, ज्यातून झुलकी नृत्याचा उगम झाला.

झुलकी नृत्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे नृत्य एकाच गावापुरते मर्यादित नसते. सातपुड्यातील दुर्गम पाड्यांवर (बस्त्यांवर) राहणारे लोक एकमेकांपासून मैलोन्मैल दूर असतात. लग्नकार्ये, जत्रा किंवा विशेषतः होळीच्या (भोंगऱ्या बाजार) उत्सवात वेगवेगळ्या गावांमधील, वेगवेगळ्या पाड्यांवरील तरुण-तरुणी एका निश्चित ठिकाणी एकत्र येतात. एकाच रक्ताच्या किंवा नात्याच्या गावात विवाह न करण्याची प्रथा आदिवासींमध्ये असल्याने, दुसऱ्या गावातील योग्य जोडीदार शोधण्यासाठी हा उत्सव एक उत्तम व्यासपीठ ठरतो. या नृत्यामध्ये तरुण मुले आणि मुली परस्परांसमोर उभे राहून किंवा वर्तुळात नाचताना प्रणयाच्या (प्रेम, आकर्षण, मीलनाची ओढ) विविध क्रीडांचा अभिनय करतात. यामध्ये डोळ्यांचे संकेत, हातांचे हावभाव, शरीराला लयीत पुढे झुकवून समोरच्याला आकर्षित करणे, आणि पावलांच्या विशिष्ट हालचालींतून आपल्या मनातली प्रेमाची भावना व्यक्त करणे समाविष्ट असते. हा अभिनय कुठेही अश्लील नसतो, तर निसर्गाच्या सर्जनशीलतेशी जोडलेला एक अत्यंत नैसर्गिक आणि उत्कट आविष्कार असतो.

झुलकी नृत्याचा प्रारंभ अत्यंत पवित्र वातावरणात होतो. नृत्याला सुरुवात करण्यापूर्वी ‘लिंगोदेव’ (ज्यांना गोंड आणि इतर वन्य जमाती आपले आदिपुरुष, कुलदैवत मानतात) यांचे स्मरण केले जाते. लिंगोदेवाच्या गीतांमध्ये सृष्टीची निर्मिती, निसर्गाचे महत्त्व आणि मानवी जीवनाचा उगम याविषयीचे वर्णन असते. लिंगोदेवाला वंदन करून, त्यांचा आशीर्वाद घेऊनच तरुण-तरुणी नृत्याच्या रिंगणात उतरतात. झुलकी नृत्यांतर्गत अनेक लहान-लहान उपनृत्ये किंवा नृत्याचे प्रकार सादर केले जातात, ज्याला ‘मांदारी’ म्हटले जाते. ‘मांदार’ किंवा ‘मांदळ’ हे आदिवासींचे मातीचे आणि चामड्याचे अत्यंत लाडके वाद्य आहे. या वाद्याच्या तालावर जेव्हा पुरुष कलाकार अतिशय गतिमान पद्धतीने आणि स्त्रिया अत्यंत नाजूकपणे पावले टाकतात, तेव्हा त्या विशिष्ट सादरीकरणाला ‘मांदारी’ उपनृत्य म्हणतात. हे मुख्य नृत्याचा वेग आणि उत्साह वाढवण्याचे काम करते.

या नृत्याचा गाभा किंवा परमोच्च बिंदू म्हणजे ‘रिला’ गीते. रिला ही आदिम प्रेमगीते किंवा संवादगीते असतात. ही गीते प्रश्नोत्तरांच्या स्वरूपात किंवा एकमेकांना साद घालण्याच्या स्वरूपात गायली जातात. एकीकडून मुलांचा समूह गातो, तर दुसरीकडून मुलींचा समूह त्याला संगीतमय उत्तर देतो. या टप्प्यात तरुण आणि तरुणी एकमेकांच्या समोरासमोर येतात. त्यांच्यात नजरेचे खेळ सुरू होतात. मुलगा गाण्यातून मुलीच्या सौंदर्याची, तिच्या दागिन्यांची आणि तिच्या स्वभावाची स्तुती करतो. मुलगी लाजून किंवा तितक्याच सडेतोडपणे गाण्यातून त्याला उत्तर देते. या संवादादरम्यान शरीराचे हावभाव पूर्णपणे प्रणयाने (Romance) नटलेले असतात. हातांचे एकमेकांना न शिवता केलेले स्पर्श, डोळ्यांतील भाव आणि लयीत पुढे-मागे होणे यातून दोघांमधील आकर्षण अधिक गडद होत जाते. या रिला गीतांच्या माध्यमातून मुला-मुलींमध्ये संवाद घडतो, त्यांचे विचार आणि आवडीनिवडी जुळतात आणि यातूनच ते आयुष्याचा जोडीदार (पती/पत्नी) निवडतात.

झुलकी नृत्यातील गाणी मौखिक परंपरेने (एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे) चालत आलेली आहेत. रिला गीतांमध्ये अनेकदा उत्स्फूर्तता असते. समोरची मुलगी जसे उत्तर देईल, त्यानुसार मुलगा ऑन-द-स्पॉट नवीन ओळी तयार करून गातो. ही त्यांची कल्पकता आणि भाषिक समृद्धी दर्शवते. झुलकी हे प्रणय आणि जोडीदार निवडीचे नृत्य असल्याने, यात वेशभूषा आणि शृंगाराला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. प्रत्येक तरुण आणि तरुणी स्वतःला जास्तीत जास्त आकर्षक दाखवण्याचा प्रयत्न करतात. भारतीय संस्कृती कोशातील नोंदीनुसार, हे नृत्य केवळ धार्मिक किंवा सामाजिक उत्सव नसून, तो तरुण-तरुणींच्या भावनांचा, प्रणय क्रीडांचा आणि जीवनसाथी निवडण्याचा एक अत्यंत पवित्र व पारंपारिक उत्सव आहे.

संदर्भ : जोशी, महादेवशास्त्री (संपा), भारतीय संस्कृतिकोश, खंड ३, पुणे, १९९९.

समीक्षक : प्रकाश खांडगे