बयलाट : कर्नाटकातील एक प्राचीन लोकनाट्यप्रकार. दक्षिण भारतातील लोकनाट्यपरंपरेमध्ये बयलाटला विशेष स्थान असून, कर्नाटकाच्या सामाजिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी त्याचे घनिष्ठ नाते आहे. हा लोकनाट्यप्रकार मुख्यतः खुल्या मैदानात, मंदिरांच्या प्रांगणात, गावच्या चौकात किंवा उत्सवांच्या निमित्ताने सादर केला जातो. बयलाटमध्ये संगीत, नृत्य, अभिनय, संवाद, काव्य, आख्यान आणि धार्मिक प्रतीकात्मकता यांचा प्रभावी संगम दिसून येतो. बयलाटाची परंपरा प्राचीन काळापासून अस्तित्वात असल्याचे दिसून येते. कर्नाटकातील भक्ती चळवळीचा, पुराणकथांचा आणि लोकधार्मिक श्रद्धांचा या लोकनाट्यप्रकारावर मोठा प्रभाव पडलेला आहे.
बयलाटचा शब्दशः अर्थ मोकळ्या मैदानातील नाट्यप्रयोग किंवा खुल्या जागेतील खेळ असा होतो. बयल म्हणजे मोकळी जागा किंवा मैदान आणि आट म्हणजे खेळ अथवा नाट्यप्रयोग. बयलाटाच्या उत्पत्तीविषयी निश्चित ऐतिहासिक पुरावे उपलब्ध नसले तरी त्याची परंपरा मध्ययुगीन काळापूर्वीपासून अस्तित्वात असल्याचे संशोधक मानतात. कर्नाटकातील मंदिरसंस्कृती, पुराणकथांचे कथन, भजन-कीर्तन परंपरा आणि लोकधार्मिक विधी यांतून या लोकनाट्यप्रकाराचा विकास झाला. इ.स. दहाव्या ते बाराव्या शतकांच्या दरम्यान कन्नड साहित्याच्या विकासासोबतच लोकनाट्यांच्या विविध स्वरूपांना चालना मिळाली. वीरशैव, वैष्णव आणि शाक्त संप्रदायांच्या धार्मिक परंपरांनी बयलाटाच्या आशय, कथावस्तू आणि सादरीकरणावर महत्त्वपूर्ण प्रभाव टाकला. विजयनगर साम्राज्याच्या काळात (इ.स. चौदावे–सोळावे शतक) दक्षिण भारतातील लोककला आणि नाट्यपरंपरांना राजाश्रय लाभला. याच काळात बयलाटाच्या विविध प्रादेशिक शैलींचा विकास झाला. पुढे मैसूरच्या वाडियार राजघराण्यानेही लोककलांच्या संवर्धनासाठी प्रयत्न केले.
बयलाटचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे मुक्तांगणातील सादरीकरण. नाट्यप्रयोगासाठी स्वतंत्र रंगमंचाची आवश्यकता नसते. गावातील एखादे मोकळे मैदान, मंदिराचे प्रांगण किंवा सार्वजनिक जागा यांचा रंगमंच म्हणून उपयोग केला जातो. प्रेक्षक चारही बाजूंनी किंवा समोरच्या बाजूने बसतात. बयलाटच्या सादरीकरणामध्ये पुढील घटक विशेषत्वाने आढळतात : पौराणिक, ऐतिहासिक आणि धार्मिक कथानकांचा वापर, संगीत आणि नृत्य यांचे प्राबल्य, उत्स्फूर्त आणि प्रभावी संवादशैली, रंगीत वेशभूषा आणि अलंकार, प्रतीकात्मक रंगभूषा, लोकभाषेचा आणि प्रादेशिक बोलींचा वापर, विनोद आणि व्यंग यांचा समावेश, धार्मिक आणि नैतिक संदेशांची मांडणी. बयलाटतील नाट्यप्रयोग अनेकदा रात्रभर चालतात. कलाकारांना गायन, नृत्य, अभिनय आणि संवादकौशल्य यांचे प्रशिक्षण आवश्यक असते. कथानकाची मांडणी अनेकदा पारंपरिक चौकटीत केली जात असली, तरी कलाकारांना काही प्रमाणात उत्स्फूर्त अभिनयाचे स्वातंत्र्यही असते.
कर्नाटकातील विविध प्रदेशांमध्ये बयलाटच्या अनेक शैली विकसित झाल्या आहेत. त्यांपैकी प्रमुख प्रकार पुढीलप्रमाणे आहेत : (१) उत्तर कर्नाटक बयलाट – हा प्रकार उत्तर कर्नाटकातील धारवाड, बेलगाव, विजापूर आणि आसपासच्या भागांत प्रचलित आहे. या शैलीत पौराणिक कथा, महाभारत, रामायण आणि पुराणांतील आख्याने सादर केली जातात. संवादप्रधानता, गेयता आणि प्रादेशिक बोलीभाषेचा वापर ही या शैलीची वैशिष्ट्ये आहेत. (२) दक्षिण कर्नाटक बयलाट- दक्षिण कर्नाटकातील मैसूर, मांड्या आणि हासन परिसरात या शैलीचा प्रसार आढळतो. या प्रकारात नृत्य, संगीत आणि अभिनय यांचा संतुलित वापर केला जातो. धार्मिक उत्सव आणि मंदिरजत्रांमध्ये या शैलीचे सादरीकरण प्रामुख्याने केले जाते. (३) सन्नाट बयलाट- सन्नाट किंवा ‘लघु बयलाट’ हा तुलनेने संक्षिप्त नाट्यप्रकार आहे. यात कमी कलाकार, साधी रंगभूषा आणि लहान कथानके असतात. ग्रामीण भागात हा प्रकार विशेष लोकप्रिय आहे. (४) दोड्डाट -दोड्डाट म्हणजे ‘मोठे नाटक’. हा बयलाटाचा विस्तृत आणि भव्य प्रकार मानला जातो. यात मोठ्या प्रमाणावर कलाकार, विस्तृत वेशभूषा, संगीत आणि नृत्याचा समावेश असतो. महाभारत आणि रामायणातील विस्तृत प्रसंगांचे सादरीकरण या प्रकारात केले जाते. (५) कृष्ण पारिजात – कृष्ण आणि सत्यभामेच्या कथानकावर आधारित हा संगीतप्रधान लोकनाट्यप्रकार बयलाट परंपरेतील एक महत्त्वपूर्ण शाखा मानला जातो. भक्ती, प्रेम, विनोद आणि नाट्यमयता यांचे मिश्रण या प्रकारात आढळते.
बयलाटच्या कथावस्तू मुख्यतः भारतीय महाकाव्ये, पुराणे आणि लोककथांमधून घेतल्या जातात. रामायण, महाभारत, भागवत, शिवपुराण, देवीपुराण इत्यादी ग्रंथांतील प्रसंग लोकप्रिय आहेत. याशिवाय स्थानिक वीरपुरुष, संत, लोकदेवता आणि ऐतिहासिक घटनांवर आधारित कथानकेही सादर केली जातात. या कथांद्वारे सत्य, धर्म, भक्ती, त्याग, शौर्य, न्याय आणि सदाचार यांसारख्या मूल्यांचा प्रचार केला जातो. बयलाटाचा रंगमंच हा अत्यंत साधा आणि कार्यक्षम स्वरूपाचा असतो. खुल्या जागेत बांबू, कापड किंवा लाकडी संरचनांच्या साहाय्याने तात्पुरती रंगमंचीय व्यवस्था उभारली जाते. पूर्वी मशाली, तेलदिवे किंवा कंदिलांचा वापर प्रकाशयोजनेसाठी केला जात असे; आधुनिक काळात विद्युतप्रकाशाचा वापर होतो. नाटकाचा प्रारंभ अनेकदा गणेशवंदना, देवतास्तुती किंवा मंगलाचरणाने केला जातो. सूत्रधार किंवा प्रमुख गायक कथानकाची पार्श्वभूमी सांगतो. त्यानंतर पात्रांचा प्रवेश, गीते, संवाद आणि नृत्य यांच्या माध्यमातून नाट्यप्रयोग पुढे सरकतो. प्रसंगी प्रेक्षकांशी थेट संवाद साधला जातो.
बयलाटमध्ये संगीताला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. लोकसंगीत, भक्तिसंगीत आणि कर्नाटकी संगीताच्या काही घटकांचा वापर या प्रकारात केला जातो. प्रत्येक प्रसंगानुसार राग, ताल आणि गेय शैली बदलत जाते. बयलाटात वापरली जाणारी प्रमुख वाद्ये पुढीलप्रमाणे आहेत : मृदंग, ढोल,तबला,ताळ, हार्मोनियम, नागस्वर, शहनाई, झांज, चेंडे गायनाच्या माध्यमातून पात्रांची मानसिक अवस्था, भावनिक प्रसंग आणि धार्मिक आशय प्रभावीपणे व्यक्त केला जातो. बयलाटातील वेशभूषा रंगीत, आकर्षक आणि प्रतीकात्मक स्वरूपाची असते. देवता, राजे, राक्षस, वीरपुरुष आणि विदूषक यांची स्वतंत्र वेशभूषा असते. मुकुट, दागिने, किरीट, तलवारी, गदा आणि इतर अलंकारांचा वापर पात्रांच्या स्वरूपानुसार केला जातो.रंगभूषेमध्ये चेहऱ्यावरील रंगसंगतीला विशेष महत्त्व असते. पात्रांच्या स्वभावानुसार रंगांचा वापर केला जातो. उदाहरणार्थ, देवतांसाठी तेजस्वी रंग, राक्षसांसाठी गडद आणि भयप्रद रंग, तर विनोदी पात्रांसाठी अतिशयोक्तिपूर्ण रंगसंगती वापरली जाते.
भारतातील विविध लोकनाट्यपरंपरांमध्ये बयलाटचे स्वतंत्र स्थान आहे. महाराष्ट्रातील तमाशा, दशावतार आणि गोंधळ, केरळमधील कथकली, आंध्र प्रदेशातील यक्षगानपरंपरा, बंगालमधील जात्रा आणि उत्तर भारतातील रामलीला यांच्याशी बयलाटाचे काही साम्य आढळते. तथापि, मुक्तांगणातील सादरीकरण, प्रादेशिक संगीतशैली आणि कन्नड सांस्कृतिक परंपरांचा प्रभाव यांमुळे बयलाटाचे वेगळेपण स्पष्ट होते. विशेषतः यक्षगान आणि बयलाट यांच्यात काही साम्यस्थळे असूनही दोन्ही कलाप्रकार स्वतंत्रपणे विकसित झालेले आहेत. यक्षगानात नृत्य आणि रंगभूषेचे प्राबल्य असते, तर बयलाटात संवादप्रधानता आणि लोकाभिमुख कथनशैली अधिक महत्त्वाची असते.
बयलाट हा कर्नाटकाच्या सांस्कृतिक इतिहासाचा आणि लोकपरंपरेचा एक महत्त्वपूर्ण वारसा आहे. लोकजीवन, धार्मिक श्रद्धा, सामाजिक मूल्ये आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा संगम या लोकनाट्यप्रकारात आढळतो. मुक्तांगणातील नाट्यप्रयोग, संगीतप्रधानता, प्रभावी अभिनय, लोकभाषेचा वापर आणि सामुदायिक सहभाग या वैशिष्ट्यांमुळे बयलाटाला भारतीय लोकनाट्यपरंपरेत एक विशिष्ट स्थान प्राप्त झाले आहे.
संदर्भ :
- Ashton-Sikora, Martha Bush., Yakshagana Badagatittu Bayalata: A South Indian Dance Drama, Michigan State University, 1972.
- Naikar, Basavaraj S. The Folk-Theatre of North Karnataka, Prasaranga, Karnatak University, Dharwad, 1996.
समीक्षण : प्रकाश खांडगे
Discover more from मराठी विश्वकोश
Subscribe to get the latest posts sent to your email.