अर्जन मित्र : ( २ नोव्हेंबर १९०९ – २२ ऑगष्ट २०००) भारतीय बंगाली साहित्यातील प्रख्यात कवी, पत्रकार आणि फ्रेंच साहित्य अनुवादक. प्रचलित भावना व काव्यरूपांपासून वेगळे होत, समकालीन सामाजिक वास्तव, मानवी व्यथा आणि आशावाद यांचे चित्रण त्यांच्या कवितांमध्ये अनन्यसाधारण शब्दरचनेतून व्यक्त झाले. अर्जन मित्र यांचा जन्म ब्रिटिश भारतातील बंगाल प्रांतातील जसोर (सध्याचे बांगलादेश) या अर्ध-ग्रामीण शहरात झाला. त्यांचे बालपण या नैसर्गिक सौंदर्याने नटलेल्या ठिकाणी व्यतीत झाले. प्राथमिक शिक्षणासाठी त्यांना कोलकाता येथे आणण्यात आले. मात्र या शहरात त्यांचे मन रमले नाही. त्यांचे महाविद्यालयीन शिक्षण येथेच झाले. त्यांनी रिपन महाविद्यालयातून पदवी प्राप्त केली. मात्र अधून मधून ते आपल्या जन्मभूमी जसोरला भेट देत आणि तेथील निसर्ग, नद्या व ग्रामीण जीवनातील अनुभव यांमध्ये मिसळत असत. हे ग्रामीण आकर्षण त्यांनी दीर्घकाळ स्मृतीत जपले. ते हळूहळू त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वावर प्रभाव टाकत गेले आणि त्यांच्या साहित्यिक स्वरूपाचा मूलभूत आधार बनले.
जसोरला त्यांच्या काकांच्या घरात विविध विचारसरणीचे लोक येत असत. यामुळे त्यांचा बाह्य जगाशी संपर्क वाढला. स्वातंत्र्य चळवळीतील मवाळ आणि जहाल दोन्ही विचारधारांशी त्यांचा परिचय झाला. तसेच काही प्रमुख साहित्यिक प्रतिभावंतांशीही त्यांची ओळख झाली. या वातावरणाने त्यांच्या मानसिकतेत सामाजिक जागृती आणि राजकीय जाणिवा रुजल्या. दुसरीकडे शैक्षणिक क्षेत्रात त्यांना रस होता. ते बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय आणि सचिन देव बर्मन यांच्या साहित्यिक आणि सांस्कृतिक प्रभावातून अनेक कार्यक्रमात फिरत राहिले. बालपणी जसोर मध्ये अनुभवलेल्या नैसर्गिक सौंदर्याने आणि सामाजिक विविधतेने त्यांच्या काव्यातील ग्रामीण-नैसर्गिक प्रतिमा आणि सामाजिक जाणिवा यांचा पाया घातला. शहर आणि ग्रामीण जीवनातील द्वंद्व त्यांच्या सर्जनशीलतेचा अविभाज्य भाग बनला.
अर्जन मित्र यांनी १९३१ मध्ये सत्येंद्रनाथ मजुमदार यांच्या सल्ल्याने आनंद बाजार पत्रिका येथे पत्रकार म्हणून व्यावसायिक कारकीर्द सुरू केली. सत्येंद्रनाथ मजुमदार तरुण कवींसाठी गुरूसारखे होते. त्यांच्या निवासस्थानात स्वर्णकमल भट्टाचार्य, बिजन भट्टाचार्य, बिनय घोष, सुबोध घोष इत्यादी तरुण लेखकांची साहित्यिक चळवळ जोरात चालू होती. अर्जन मित्र या गटात सामील झाले आणि तीसच्या दशकातील बंगालमधील प्रगतिशील साहित्यिक चळवळीशी जवळीक साधली.१९४२ मध्ये त्यांनी आनंद बाजार पत्रिका सोडली आणि अराणी या पाक्षिकात काम केले. त्याच वर्षी अँटी-फॅसिस्ट रायटर्स अँड आर्टिस्ट्स असोसिएशनच्या कार्यकारी समितीत त्यांचा समावेश झाला. १९४८ मध्ये फ्रान्सला जाऊन त्यांनी ‘व्हाइट लिटररी ग्रुप’ वर संशोधन केले आणि १९५१ मध्ये सोरबोन विद्यापीठातून पीएच.डी. प्राप्त केली. १९५२ मध्ये भारतात परतल्यानंतर इलाहाबाद विद्यापीठात फ्रेंच भाषेचे प्राध्यापक म्हणून दोन दशके सेवा केली. १९७२ मध्ये निवृत्तीनंतर ते कोलकात्याला स्थायिक झाले. त्यांची पत्रकारिता, प्राध्यापकीय कार्य आणि साहित्यिक चळवळी यांतून त्यांच्या सर्जनशीलतेला सामाजिक आणि आंतरराष्ट्रीय आयाम प्रदान करतो.
अर्जन मित्र यांची साहित्यसंपदा : प्रांतरेखा (१९४३), उत्सेर दिके (१९५५),घनिष्ठ ताप (१९६३), मंचेर बाईरे माटिते (१९७०), अरुण मित्रेर श्रेष्ठ कविता (१९७२)
सुधु रातेर शब्द नय (१९७८), प्रथम पल्ली शेष पाथर (१९८१), अरुण मित्रेर श्रेष्ठ कविता (१९८५), खुंडिते खुंजिते एतो दूर (१९८६), जदियो आगुनहार धासा डांगा (१९८८), आमी हानिछे रक्तपाये (१९८८), ए अमृता ए गरल (१९९१) इत्यादी त्यांचे काव्यसंग्रह होत. अर्जन मित्र यांच्या काव्यातील प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे प्रचलित भावना आणि पारंपरिक काव्यरूप यांच्यापासून त्या वेगळ्या आहेत. त्यांच्या कविता वाचताना त्या एकांत संवादासारख्या वाटतात. वाचकाला त्यात कवीच्या स्वतःच्या आवाजाशिवाय दुसरा कोणताही आवाज ओळखता येत नाही. त्यांच्या कवितांमधील विचारांचे वातावरण समकालीन सामाजिक परिसराशी पूर्णपणे एकरूप आहे त्यामुळे वाचक आपल्या व्यथा, आकांक्षा आणि संघर्ष त्यांच्या कवितांमध्ये पाहतात. दुसरे म्हणजे त्यांची अनन्यसाधारण शब्दरचना. सुभाष मुखोपाध्याय यांनी यावर भाष्य करताना म्हटले आहे की, “अर्जन मित्र शब्दांना पुस्तकांच्या कबरीतून खोदून काढत नाहीत. सामान्य माणूसच त्यांचा शब्दकोश आहे.
१९४३ मध्ये प्रकाशित झालेल्या प्रांतरेखाने त्यांच्या काव्यप्रवासाची सुरुवात केली. या काळात दुसरे महायुद्ध, फॅसिझमविरोधी चळवळ आणि स्वातंत्र्यलढ्याचे वातावरण होते. त्यांच्या ‘लाल इस्तहार’ आणि ‘कासाकेर डाक १९४२’ सारख्या कविता प्रसिद्ध अभिनेता संभू मित्र यांनी सार्वजनिक सभांमध्ये सादर केल्या. या कवितांमधील उत्कट स्वर आणि तेजस्वी मनःस्थिती अटूट निष्ठेतून आलेली दिसते. या कविता केवळ वैयक्तिक नव्हत्या तर सामूहिक संघर्षाची अभिव्यक्ती होत्या. उत्सेर दिकेमधील कविता १९४३-४८ आणि १९५१-५३ या काळात लिहिल्या गेल्या. बंगालचा दुष्काळ, भारताची फाळणी, दंगली आणि दडपशाही यांनी या कवितांचा पाया रचला. सुरुवातीला कवींनी काळ्या वर्तमानाला इतिहासातील क्षणिक टप्पा मानून कल्पनाशील उज्ज्वल भविष्याने प्रतिकार करण्याचा प्रयत्न केला. पण नंतर त्यात निराशा दिसायला लागली. या काळातील कवितांमध्ये आशावाद आणि निराशा यांचे द्वंद्व स्पष्ट दिसते. साठच्या दशकातील ‘घनिष्ठ ताप’ या संग्रहात राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय परिस्थितीचा प्रभाव दिसतो. मंचेर बाईरे माटिते मध्ये ते घोषित करतात की ते मंचावर नव्हे तर त्याच्या पलीकडे जमिनीवर, दृष्टीहीन परंतु तीव्र मैत्रीच्या रूपात जागे आहेत. आशावादी स्वर जिवंत ठेवण्याचा प्रयत्न असला तरी नि:श्वास लपवता येत नाहीत. या कवितांमध्ये व्यक्तिगत आणि सामाजिक स्तरावरील संघर्षाची गहनता आहे. सत्तरच्या दशकातील कविता सुधु रातेर शब्द नय आणि प्रथम पल्ली शेष पाथर या संग्रहांमध्ये संकलित झाल्या. कवी आशावाद टिकवण्याचा प्रयत्न करतात, परंतु वास्तवातील कुरूपता आणि असत्य यांच्याविरुद्धची लढाई स्पष्ट होते.१९८६ मधील खुंडिते खुंजिते एतो दूर या संग्रहासाठी १९८७ मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला. ८२ वर्षांच्या वयातही ते तीव्र आणि तरुण मनाने लिहीत होते. सर्व कुरूप आणि असत्य गोष्टींविरुद्ध अथक लढणारे मित्र यांचा विश्वास होता की लढाई शाईचे थेंब गळ्यात उतरल्यापासून सुरू होते. शून्यतेविरुद्धची लढाई विद्वानांसारखी बोलण्याची नव्हे तर आंधळ्यासारखी स्पर्श करून लढण्याची आहे. कवींनी आपल्या नसां, ऊती आणि शिरांद्वारे वाचकांच्या समान पातळीवर राहणे आवश्यक मानले. त्यांच्या काव्यात माणूस आणि सृष्टीवर गहन विश्वास आहे.
अर्जन मित्र यांनी बंगाली ग़ज़ल किंवा पारंपरिक रूपांपासून दूर राहून आधुनिक काव्याला सामाजिक, राजकीय आणि मानवी आयाम दिला. फ्रेंच साहित्याच्या प्रभावाने त्यांच्या शब्दरचनेत आंतरराष्ट्रीय स्पर्श आला. तरीही मूळ बंगाली माती आणि सामान्य माणसाचे जीवन त्यांच्या काव्यात केंद्रस्थानी राहिले. त्यांचा प्रवास प्रगतिशील चळवळीपासून ते व्यक्तिगत-मानवीय शोधापर्यंत विस्तारला. प्रत्येक संग्रहात वास्तवाचा सामना, आशावादाची झलक आणि लढाईची तयारी दिसते. त्यांच्या कवितांमधील शब्द केवळ अर्थ देत नाहीत तर भावना जिवंत करतात. हा क्रमवार विकास बंगाली काव्याच्या आधुनिकतेला समृद्ध करतो.
अर्जन मित्र यांच्या साहित्यिक योगदानाबद्दल सर्वांत महत्त्वाचा पुरस्कार म्हणजे १९८७ मध्ये खुंडिते खुंजिते एतो दूर या कवितासंग्रहासाठी मिळालेला साहित्य अकादमी पुरस्कार. या पुरस्काराने त्यांच्या प्रगतिशील विचारधारा, सामाजिक जाणीव आणि शब्दरचनेच्या अनन्यसाधारणतेचा गौरव केला. त्यांच्या कारकिर्दीत प्रगतिशील साहित्यिक चळवळीतील सहभाग, फ्रेंच भाषेतील संशोधन आणि बंगाली काव्यातील योगदान यामुळे त्यांना इतर साहित्यिक सन्मानही मिळाले. साहित्य अकादमी पुरस्काराने त्यांच्या कवितांना राष्ट्रीय स्तरावर मान्यता दिली आणि नव्या पिढीतील कवींना प्रेरणा दिली.
अर्जन मित्र यांनी बंगाली काव्याला प्रगतिशील विचार, सामाजिक वास्तव आणि मानवीय संवेदनशीलता यांचे नवे आयाम दिले. त्यांच्या कवितांमधून सामान्य माणसाचा आवाज, संघर्ष आणि आशा यांचे चित्रण झाले. शब्दरचनेत साधेपणा आणि गहनता यांचा अद्भुत मेळ साधला. फ्रेंच साहित्याच्या प्रभावाने त्यांचे काव्य आंतरराष्ट्रीय झाले तरी मुळात बंगाली मातीशी निगडित राहिले. त्यांचे योगदान बंगाली साहित्याच्या आधुनिक परंपरेत अमूल्य आहे.
अर्जन मित्र यांचे निधन कोलकाता येथे ९० वर्षांच्या वयात झाले.
संदर्भ : https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/arun_mitra.pdf
समीक्षक : जगतानंद भटकर
Discover more from मराठी विश्वकोश
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
