बिमल कर : (१९ सप्टेंबर १९२१ – २६ ऑगस्ट २००३ ) : भारतीय बंगाली साहित्यातील प्रख्यात कादंबरीकार आणि लघुकथाकार. बालपणीच्या दीर्घ आजारातून निर्माण झालेल्या मृत्यूच्या आसक्ती आणि भीतीने त्यांच्या लेखनाला गहनता दिली. त्यांनी मानवी आत्म्याच्या केंद्रबिंदूपर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न करत, समकालीन सामाजिक वास्तव, मनोविश्लेषण आणि आध्यात्मिक शोध यांचे सूक्ष्म चित्रण केले. असमय या कादंबरीसाठी त्यांना साहित्य अकादमी पुरस्काराने त्यांचा गौरव झाला.
बिमल कर यांचा जन्म पश्चिम बंगालमधील उत्तर २४ परगणा जिल्ह्यातील टाकी या ठिकाणी झाला. त्यांचे बालपण मात्र बंगालबाहेर व्यतीत झाले. त्यांचे आजोबा तरुणपणी व्यवसायाच्या शोधात बंगाल सोडून गेले होते. त्यामुळे कुटुंब जबलपूर, इलाहाबाद, गया, हजारीबाग, गोमोह आणि धनबाद यासारख्या बिहार आणि मध्य भारतातील ठिकाणी स्थलांतरित झाले. रेल्वे विभागातील नोकरीमुळे ते सतत शहर बदलून राहणारे कुटुंब होते. या भटक्या जीवनामुळे बिमल कर यांच्या बालपणात स्थिरता नव्हती, परंतु विविध सांस्कृतिक आणि सामाजिक वातावरणाचा त्यामुळे त्यांना अनुभव मिळाला. बालपणी त्यांना दीर्घकाळचा आजार जडला. अंथरुणाला खिळून राहावे लागल्याने बाह्य जगापासून अलग पडले. या काळात ते जग पाहत राहिले, परंतु ते हातून निसटू न देता त्यातून एक अंतर्गत जग निर्माण केले. बाह्य वास्तव जे सामान्य लोक पाहतात किंवा अर्थ लावतात, ते त्यांच्या सर्जनशील कल्पनाशक्तीला प्रेरणा देऊ शकले नाही. त्याऐवजी त्यांनी मानवी आत्म्याच्या गहन स्तरापर्यंत पोहोचण्याचे ध्येय स्वीकारले. या आजाराने मृत्यूची आसक्ती त्यांच्या मनात रुजली, जी नंतर त्यांच्या लेखनाला प्रेरक ठरली.
ते विद्यासागर कॉलेजमधून बी.ए. पदवीधर झाले. त्यांचे लेखन बंगालच्या शहरी जीवनावर किंवा बंगालबाहेरील मानवी वस्तीच्या जीवनावर केंद्रित आहे. रेल्वे विभागातील कुटुंबीय जीवन, विविध ठिकाणांचा अनुभव आणि आजारपण यांनी त्यांच्या मानसिक रचनेत एक वैशिष्ट्यपूर्ण परिणाम घडवला. ते बंगालबाहेरील अनुभवांना बंगाली साहित्यात मांडण्यात यशस्वी झाले.१९४४ मध्ये त्यांची पहिली लघुकथा अंबिकानाथेर मृत्यु (अंबिकानाथाचा मृत्यू) प्रभातक मासिकात प्रकाशित झाली. त्यावेळी ते आसनसोल येथे अम्युनिशन प्रॉडक्शन डिपार्टमेंट (युद्धसामग्री निर्माण विभाग) मध्ये काम करत होते. नंतर बनारस येथे रेल्वेच्या लेखा विभागामध्ये नोकरी स्वीकारली, परंतु तेथील जीवन त्यांना कंटाळवाणे वाटले. पुन्हा आसनसोलला बदली घेतली, तरी उत्साह मिळाला नाही. शेवटी राजीनामा देऊन ते कोलकाताला पळून गेले. येथे उपजीविकेसाठी संघर्ष केला. शाळेच्या विद्यार्थ्यांसाठी पुस्तके लिहिणे, प्रेस चालवणे, मासिकात काम करणे इत्यादी विविध कामे त्यांनी केली. स्वतः एक नियतकालिक सुरू केले, ज्याचे उद्दिष्ट स्वतःला व्यावसायिक बनवणे हे होते. या कठीण काळातही त्यांची सर्जनशीलता जिवंत राहिली. बालपणीचा आजार, भटके जीवन आणि कोलकोत्यातील संघर्ष यांनी त्यांच्या लेखनाला मानवी मनाच्या गहनतेकडे वळवले. त्यांचे बालपण आणि युवावस्था यातूनच मृत्यू, एकाकीपण आणि आत्मशोध यांचे बीज रोवले गेले, जे नंतर त्यांच्या कादंबऱ्या आणि लघुकथांमध्ये फुलले.
बिमल कर यांच्या प्रमुख कादंबऱ्या आणि लघुकथा संग्रह : ह्रद , झर ओ शिशिर, देवाल, खरकुटो, पूर्ण अपूर्ण, असमय, बालिका बधू, प्रच्छन्न, मोहो, द्वीप, नीरस्रो, मल्लिका, जादुबंश, कालेर नायक, दंगसन, संनिधो, निम फुलेर गंधो इत्यादी आणि बाच्छाई गल्प (१९८०), बिमल करेर श्रेष्ठ गल्प (१९७७), जोनाकी (१९५५) , मृतेर साहित कथोपकथन (१९७९) , काचघर (१९५६) , पिंगलार प्रेम (१९५७), निर्वाचित गल्प, सरस गल्प (१९८५) , शेषबेलार गल्प (१९९०) , सुधामय (१९५०) इत्यादी प्रसिद्ध लघुकथा आणि घुघु , कर्ण-कुंती संवाद (१९६६) ही त्यांची नाटके होत.
बिमल कर यांच्या साहित्याचे केंद्रस्थान मानवी आत्म्याच्या गहन शोधात आहे. बालपणीच्या आजाराने निर्माण केलेल्या मृत्यूच्या आसक्तीने त्यांच्या लेखनाला एक अनोखा स्वर दिला. त्यांच्या बहुतेक खाजगी संभाषणांची सुरुवात “मी आजारी आहे, मला मरावे लागेल” अशा घोषणेनुसार होत असे. ही आसक्ती केवळ मृत्यूची इच्छा नव्हती, तर रोग, एकाकीपण आणि अस्तित्वाच्या प्रश्नांबद्दलची गहन जाणीव होती. बाह्य वास्तव त्यांच्या सर्जनशीलतेला प्रेरणा देत नव्हते; त्याऐवजी त्यांनी अंतर्गत जग निर्माण केले आणि मानवी मनाच्या केंद्रबिंदूपर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न केला.१९४४ मध्ये प्रकाशित झालेल्या पहिल्या लघुकथेपासून (‘अंबिकानाथेर मृत्यु’) त्यांच्या लेखनात मृत्यू आणि मानवी व्यथा दिसू लागल्या. १९५० च्या ‘सुधामय’ या लघुकथेत तरुण रक्तामुळे बालपणीच्या आजाराचा त्यांना विसर पडला होता, तरी मृत्यूचा विचार त्यांच्या अस्तित्वाला व्यापून टाकत होता.
प्रारंभिक कादंबरी ह्रद नंतर झर ओ शिशिर ही त्यांची महत्वाची कादंबरी आहे. यात त्यांनी कादंबरीच्या प्रचलित रूढींकडे दुर्लक्ष केले. १९५२ मध्ये उत्तरसुरी त्रैमासिक सुरू केले, ज्यात इंदुर (उंदीर) ही प्रसिद्ध लघुकथा प्रकाशित झाली. इंदुर, मानविपुत्र, उद्भिद, काचघर, आत्मजा, पिंगलार प्रेम, जननी इत्यादी लघुकथा नवीनता, ताजेपणा आणि व्यक्तिगत संबंधित विचारांमुळे बंगाली वाचकांना ताबडतोब आकर्षित करत होता. लघुकथाकार म्हणून बिमल कर यांना विशेष महत्त्व या कथांमुळेच आले. त्यांनी बंगाली लघुकथेत नवीन शैली आणली – सुस्पष्ट भाषा, सूक्ष्म मनोविश्लेषण आणि सामान्य माणसाच्या जीवनातील आत्मविचार. देवाल ही त्यांची महत्त्वाची कादंबरी आहे. दुसरे महायुद्ध, बंगालचा दुष्काळ, ऑगस्ट चळवळी आणि १९३९-१९४५ दरम्यानच्या राजकीय गोंधळाच्या पार्श्वभूमीवर ती लिहिली गेली. मध्यम आणि निम्न-मध्यमवर्गीयांच्या वेदना, दुःख, राजकीय वातावरण, सामाजिक क्षय, मानवी लोभ आणि नैतिक अधोगती यांचे उत्कृष्ट चित्रण यात आहे. खरकुटो ही कादंबरी भ्रमर या चैतन्यमयी मुलीभोवती फिरते, जी घातक आजाराने ग्रस्त आहे आणि हळूहळू अंतिम दिवसाकडे वाटचाल करत आहे. भ्रमर आणि अमल यांच्यातील प्रेमकथा म्हणून दिसणारी ही कादंबरी खऱ्या अर्थाने दोन विरुद्ध श्रद्धांच्या समांतरतेत रस घेते – भ्रमर अंतर्भूत धार्मिक श्रद्धा, प्रेम आणि देवावर विश्वास ठेवून जगते, तर अमल प्रेमाप्रती निष्ठा असूनही अविश्वास, शंका आणि संशयाने ग्रस्त असतो. आजार आणि मृत्यू यांचे चित्रण यात आहे.
पूर्ण अपूर्ण ही कादंबरी बिमल कर स्वतः आपल्या सर्वोत्तम कादंबऱ्यांपैकी एक मानतात. मानवी मनाच्या आतल्या प्रवासाची ही कादंबरी तथाकथित सार्वभौम मानवी जीवनातील अंतर्भूत अपूर्णतेला मांडते. उच्च आदर्शाला समर्पित होऊन मानवी मूल्यांप्रती बिनशर्त निष्ठा ठेवल्यास आयुष्याचा अर्थ शोधता येतो, असे ही कादंबरी सूचित करते. असमय ही साहित्य अकादमी पुरस्कारप्राप्त कादंबरी ब्रिटिश काळातील एका रेल्वे डॉक्टरच्या मध्यमवर्गीय कुटुंबाची हलवून टाकणारी कथा आहे. उज्ज्वल कुमार मजुमदार यांनी याला आधुनिक बंगाली साहित्यातील दुर्मिळ कलाकृती म्हटले आहे. अत्यंत कुशलतेने पातळ कथावस्तूवर व्यक्तींच्या मानसिक प्रक्रियांचे विश्लेषण केले आहे. शैली साधी, प्रामाणिक आणि व्यावहारिक आहे. पहिल्या व्यक्तीच्या वर्णनामुळे कथानकाला खोली आणि आत्मीयता मिळाली आहे. रेल्वे डॉक्टरच्या कुटुंबातील संघर्ष, ब्रिटिश काळातील सामाजिक-आर्थिक वास्तव यांचे सूक्ष्म चित्रण यात आहे.
कादंबरीकार म्हणून मोठ्या यशानंतरही बिमल कर यांची प्राथमिकता लघुकथेला होती. त्यांच्या लघुकथांमध्ये नवीनता आणि व्यक्तिगत संबंधित विचार स्पष्ट दिसतात. ‘सुधामय’ ही कथा त्यांच्या मानसिकतेचे अनोखे चित्रण आहे. लाजाळू, अंतर्मुख आणि नम्र स्वभावाचे बिमल कर यांना असे वाटते की “कशालाही अपयशाइतके अपयश येत नाही.” ते डॉक्टर, इंजिनिअर किंवा रेल्वे अधिकारी होऊ शकले नाहीत, परंतु लेखक झाले – जे त्यांच्या नातेवाईकांना अपेक्षित नव्हते. जीवनाचा नियम क्वचितच नियम पाळतो.त्यांच्या नाटकांमध्येही (‘घुघु’, ‘कर्ण-कुंती संवाद’) सामाजिक चित्रण आहे. एकूणच बिमल कर यांचे साहित्य मृत्यू, आजार, मानवी अपूर्णता, श्रद्धा आणि शंका यांच्या द्वंद्वाभोवती फिरते. त्यांनी बंगाली साहित्यात लघुकथेची नवीन शैली आणली आणि कादंबरीत मनोविश्लेषणाला महत्त्व दिले. सामान्य माणसाच्या जीवनातील गहनता, सामाजिक क्षय आणि आत्मशोध यांचे त्यांचे चित्रण आजही प्रासंगिक आहे. त्यांच्या लेखनात वास्तववादाची कमतरता जाणवू शकते.
बिमल कर यांच्या साहित्यिक योगदानाबद्दल अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळाले. सर्वांत महत्त्वाचा पुरस्कार म्हणजे १९७५ चा साहित्य अकादमी पुरस्कार. त्यांची कादंबरी असमय साठी हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. १९६७ मध्ये त्यांना आनंद पुरस्कार मिळाला. १९८१ मध्ये कलकत्ता विद्यापीठाकडून सरतचंद्र चट्टोपाध्याय पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. याशिवाय दिल्ली आणि कलकत्ता विद्यापीठाकडूनही सन्मान मिळाले. त्यांनी अनेक कादंबऱ्या चित्रपटांसाठी आधार ठरल्या , ज्यामुळे त्यांचे कार्य प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचले.
बिमल कर यांनी बंगाली साहित्यात मानवी मनाच्या गहन स्तरांचे, मृत्यू आणि अस्तित्वाच्या प्रश्नांचे सूक्ष्म चित्रण केले. बालपणीच्या आजारातून निर्माण झालेल्या अंतर्गत जगाने त्यांच्या लेखनाला अनोखी गहनता दिली. लघुकथांमध्ये त्यांनी नवीन शैली आणली, तर कादंबऱ्यांमध्ये सामाजिक-राजकीय वास्तव आणि मनोविश्लेषण यांचा मेळ साधला. बिमल कर यांचे निधन कोलकातातील बिधाननगर (सॉल्ट लेक) येथे दीर्घ आजारानंतर ८१ वर्षांच्या वयात झाले. त्यांचा वारसा आजही लघुकथा आणि कादंबरी लेखकांना प्रेरणा देतो. त्यांच्या साहित्यातील मृत्यूची आसक्ती आणि मानवी आत्मशोध हे बंगाली साहित्याच्या आधुनिक परंपरेला अमूल्य योगदान आहे.
संदर्भ : https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/bimal_kar.pdf
समीक्षक : जगतानंद भटकर
Discover more from मराठी विश्वकोश
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
