पाधर नृत्य : पाधर नृत्य किंवा पाधर रास हे गुजरातचे एक पारंपरिक लोकनृत्य आहे. हे मुख्यतः पुरुषांकडून सादर केले जाते आणि त्यात समुद्री जीवन, नावाडी आणि लाटांच्या हालचालींचे अनुकरण केले जाते. नृत्यकार मंजिरे (छोटी झांज) वाजवत सतत लय राखतात. हे नृत्य ‘रास’ परंपरेचा भाग आहे, ज्यात दोहा (तालरहित काव्य), छंद आणि रास गीत यांचा समावेश असतो. नृत्य सुरू होताना मंजिऱ्यांच्या आवाजाने प्रवेश केला जातो. नृत्यकार बसून, उभे राहून किंवा जमिनीवर पडून शरीराचे वाकणे, हलणे आणि मंडळाकार फिरणे यातून लाटा आणि नाव चालवणे दाखवतात. हे नृत्य समुद्री वारसा, कृष्णभक्ती आणि समुदायाच्या दैनंदिन जीवनाचे प्रतिबिंब आहे. गुजरातच्या सांस्कृतिक कार्यक्रमांत, नवरात्र, जन्माष्टमी आणि उत्सवांत ते सादर होते. याची विशिष्टता म्हणजे दांडियाचा वापर न करता फक्त मंजिऱ्यांवर अवलंबून राहणे. हे नृत्य ऊर्जा, लय आणि दृश्य सौंदर्याने भरलेले आहे.
पाधर नृत्य मुख्यतः गुजरातच्या भाल क्षेत्र आणि नल सरोवर आजूबाजूच्या प्रदेशात प्रचलित आहे. नल सरोवर हे सूरेंद्रनगर आणि अहमदाबाद जिल्ह्यांच्या सीमेवर असलेले नैसर्गिक तलाव आहे. येथील सुमारे १२ ते १५ गावांमध्ये पाधर समुदाय राहतो. पूर्वी हे क्षेत्र समुद्राशी जोडलेले होते, म्हणून समुद्री संस्कृतीचे अवशेष यात दिसतात. सौराष्ट्र, कच्छ आणि गुजरातच्या इतर भागांतही हे नृत्य सांस्कृतिक कार्यक्रमांत दाखवले जाते. राज्य सरकारच्या प्रायोजित उत्सवांत, राष्ट्रीय सांस्कृतिक मेळाव्यांत आणि पर्यटन प्रचारात याचे प्रदर्शन होते. नल सरोवर हे पक्षी अभयारण्य म्हणूनही प्रसिद्ध आहे, त्यामुळे पर्यटकांसाठी नावाडी करणारे पाधर येथे सक्रिय असतात. हे नृत्य स्थानिक भूगोल, जलस्रोत आणि जीवनशैलीशी निकट जोडलेले आहे. हिवाळ्यात तलावावर पर्यटकांसाठी नाव चालवणे आणि नृत्य हे त्यांचे प्रमुख उपजीविका साधन आहे.
पाधर नृत्य पाधर समुदायाद्वारे सादर केले जाते. हा समुदाय गुजरातमधील अनुसूचित जमातींपैकी एक आहे आणि पाच आदिवासी गटांमध्ये तो मोडतो. पाधर मुख्यतः नल सरोवराच्या किनाऱ्यावरील गावांत राहतात. पाधर लोक स्वतःला सिंध प्रांतातून स्थलांतरित मानतात आणि हिंगलाज माता (बलुचिस्तान) चे अनुयायी आहेत. ते मूळचे समुद्री नावाडी आणि मच्छीमार होते, आता शेती मजूर, मासेमारी आणि पर्यटकांसाठी नावाडी म्हणून काम करतात. त्यांचा रंग सावळा, शरीर बांधेसूद असते. त्यांच्या समुदायात विविध कुळी आहेत. पूर्वी लिमडी दरबारच्या शिकारी कार्यक्रमांत त्यांना मनोरंजनासाठी बोलावले जायचे. राघा मास्तर यांच्या प्रयत्नाने १९४० च्या दशकात हे नृत्य संघटित झाले. आजही रानागढ येथील पाधर रास मंडळी सारख्या गटांत तिसऱ्या पिढीतील कलाकार सक्रिय आहेत.
पाधर नृत्यात वाद्ये आणि गीतांची भूमिका अतिशय महत्त्वाची आहे. मुख्य वाद्य म्हणजे मंजिरा. नृत्यकार स्वतः मंजिरे वाजवत लय राखतात. याशिवाय झांजेचा वापर केला जातो. हे वाद्ये ताल आणि गतिमानता देतात. इतर रासांप्रमाणे दांडियाचा वापर येथे होत नाही, ज्यामुळे पाधर नृत्य वेगळे ठरते. गीतांची सुरुवात दोह्याने केली जाते, जो तालरहित असतो. नंतर छंद गायले जातात. मुख्य भाग रास गीत असतो. गाणी मुख्यतः कृष्णभक्तीपूर्ण असतात. प्रसिद्ध संत नरसिंह मेहता यांच्या रचनांचा यात समावेश असतो. यातील ऐतिहासिक गीतांत लिमडी दरबारच्या शिकारी कथा येतात. स्वातंत्र्य चळवळीच्या काळात महात्मा गांधींवर आधारित गीते रचली गेली. गाणी स्थानिक बोलीत असतात आणि पाधर समुदायाची विशिष्ट मऊ, वेगळी स्वरशैली यात दिसते. काठीयावाडी पुरुषी स्वरांपेक्षा ही अधिक नाजूक असते. गीतांत समुद्री लाटा, नावाडी, भक्ती आणि दैनंदिन जीवन यांचे चित्रण असते. गायक आणि वाद्ये यांचा समन्वय नृत्यकारांच्या मंजिऱ्यांशी जुळून संपूर्ण सादरीकरण लयबद्ध होते. नृत्य सुरू होण्यापूर्वी दोहा, मध्यंतरी छंद आणि शेवटी वेगवान छंद यामुळे संपूर्ण सादरीकरण नाट्यात्मक आणि आकर्षक होते.
पाधर नृत्याची प्रासंगिकता आजच्या काळातही महत्त्वाची आहे. हे गुजरातच्या समृद्ध लोककला परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते. गरबा, रास यांसारख्या प्रसिद्ध नृत्यांबरोबर पाधर नृत्य विविधतेला अभिव्यक्त करते. ते आदिवासी समुदायाची जीवनशैली, समुद्री वारसा आणि पर्यावरणाशी नाते दाखवते. नल सरोवरासारख्या इको-सिस्टमशी जोडलेले हे नृत्य पर्यावरण जागृतीसाठीही उपयुक्त आहे.
संदर्भ : जोशी, महादेवशास्त्री (संपा), भारतीय संस्कृतिकोश, पुणे, १९७९.
समीक्षक : प्रकाश खांडगे
