दगडी कोळशाचा सर्वांत उच्च श्रेणीचा (Highest Rank Coal) प्रकार. अँथ्रॅसाइट खनिजात कार्बनचे प्रमाण खूप जास्त आणि बाष्पनशील द्रव्यांचे प्रमाण अत्यल्प असते. कोळशाच्या उत्क्रांती (Coalification) प्रक्रियेतील हा सर्वांत परिपक्व व रूपांतरिेत…
फेल्स्पार-समृद्ध जाडकणी संशकली अवसादी खडक. अर्कोज खडक फेल्स्पारमय ॲरेनाइट म्हणूनही ओळखला जातो. वालुकाश्मांच्या वर्गीकरणात फेल्स्पाराचे प्रमाण ≥२५%, क्वॉर्ट्झचे प्रमाण साधारणतः ५०–७५% दरम्यान असते, तर उर्वरित भागात कोनीय व उप कोनीय…
शुद्धीकरण केलेल्या सांडपाण्याचे अशा पद्धतीने निस्सारण करणे की ज्यामुळे कारखान्याच्या परिसराबाहेर एकही थेंब जाणार नाही या पद्धतीला शून्य सांडपाणी विसर्ग प्रणाली म्हणतात, ह्यामुळे पर्यावरण प्रदूषणाची तीव्रता कमी होते, कारखान्यांना त्यांच्या…
अँल्युमिनोसिलिकेट गटातील खनिज. हे नेसोसिलिकेट प्रकारची संरचना दाखवते. रासायनिक संज्ञा Al2SiO5. हे खनिज ठिसूळ असून समचतुर्भुज स्फटिक प्रणालीत तयार होते. लांबट निमुळते वा स्तंभाकार आकाराचे स्फटिक. पांढरट, गुलाबी लाल, जांभळा,…
अँफिबोल समूहातील एक महत्त्वाचे खनिज. रासायनिक संज्ञा (Mg,Fe)₇Si₈O₂₂(OH)₂. यामध्ये मॅग्नेशियम (Mg) आणि लोह (Fe) यांचे प्रमाण बदलते. लोहाचे प्रमाण वाढल्यास रंग अधिक गडद दिसतो. हे जलयुक्त सिलिकेट (Hydrous silicate) असून…
स्वतंत्र खनिज नसून प्रामुख्याने जिप्सम खनिजाचा सूक्ष्मस्फटिकी प्रकार. काही ठिकाणी कॅल्साइटपासून बनलेला ॲलॅबॅस्टरही आढळतो, परंतु सर्वसाधारणपणे ॲलॅबॅस्टर म्हणजे जिप्सम मानला जातो. प्राचीन काळापासून शिल्पकला, मूर्ती, सजावटी वस्तू, दिव्यांच्या कवचांसाठी आणि…
पूँछवाले, बाळासाहेब : (१५ डिसेंबर १९१८ – ४ जानेवारी २००५). हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीतातील विशेषतः ग्वाल्हेर घराण्याच्या संदर्भातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण कामगिरी असलेले प्रख्यात व्यक्तिमत्त्व. पूँछवाले यांचे मूळ गाव सातारा होते. सातारा…
प्लॅजिओक्लेज फेल्स्पार गटातील कॅल्शियम-समृद्ध खनिज. रासायनिक संज्ञा CaAl₂Si₂O₈. हे खनिज प्रामुख्याने अग्निजन्य खडकांमध्ये आढळते. हे खनिज कॅल्शियम, ॲल्युमिनिअम, सिलिकॉन आणि ऑक्सिजन या मूलद्रव्यांनी बनलेले आहे. प्लॅजिओक्लेज मालिकेत ते कॅल्शियम-अंतिम सदस्य,…
जंगली महाराज : (?—४ एप्रिल १८९०). सूफी, दत्त, नाथ आणि वारकरी अशा विविध धर्मसंप्रदायांशी संबंधित असलेले महाराष्ट्रातील एक धार्मिक सत्पुरुष. जंगली महाराज म्हणून परिचित. त्यांचे मूळ नाव मोहंमद शाह असे…
द्वारका यात्रा : लोकजीवनातील द्वारका यात्रेचे महत्व व स्वरूप भिन्न आहे. महाराष्ट्रातील साजऱ्या केल्या जाणाऱ्या द्वारकायात्रा यांच्या पेक्षा ही यात्रा वेगळ्या पद्धतीने होते. यात्रेमध्ये सहभागी होणाऱ्या बैलांना नंदीबैल असे म्हटले…
बिमल कर : (१९ सप्टेंबर १९२१ - २६ ऑगस्ट २००३ ) : भारतीय बंगाली साहित्यातील प्रख्यात कादंबरीकार आणि लघुकथाकार. बालपणीच्या दीर्घ आजारातून निर्माण झालेल्या मृत्यूच्या आसक्ती आणि भीतीने त्यांच्या लेखनाला…
अभियांत्रिकी आरेखन ही अभियंते आणि व तंत्रज्ञ यांचेकडून वापरली जाणारी वैश्विक आलेखी किंवा रेखाचित्रात्मक भाषा आहे. याद्वारे एखाद्या संकल्पनेला मूर्त स्वरूप आणण्यासाठी आवश्यक घटक उदा., त्रिमितीय संरचना, वापरलेली साधनसामग्री आणि…
लिथियमयुक्त फॉस्फेट खनिज. रासायनिक संज्ञा LiAlPO₄(F,OH). फ्ल्युओरीन (F) व हायड्रॉक्सिल (OH) यांपैकी कोणते प्रमाण जास्त आहे यावरून त्याचे प्रकार ठरतात. जर प्ल्युओरीनचे प्रमाण हायड्रॉक्सिलपेक्षा अधिक असेल तर अँब्लिगोनाइट आणि याउलट…
भारतातील प्राचीन, व्यापक आणि भूगर्भीय दृष्ट्या महत्त्वाचा शैलसमूह. तो आर्कीयन ते प्रोटेरोझोइक पूर्वार्धातील (Precambrian) खडकांनी बनलेला असून अरवली पर्वतरांगांमध्ये (राजस्थान) मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. भारतीय भूगर्भरचनेच्या आद्य इतिहासाचे जिवंत साक्षीदार म्हणून…
या ज्वालामुखीतून लावारसाचा उद्रेक न होता, गरम किंवा उकळत्या चिखलाचा उद्रेक होतो. चिखलाच्या ज्वालामुखींचा उष्णतेचा स्रोत पृथ्वीच्या आत खोल असतो. या ज्वालमुखीतून प्रामुख्याने बारीक गाळ (चिखल, चिकणमाती आणि वाळू), पाणी (बहुतेकदा…