कोल्हटकर, बाळ : (२५ सप्टेंबर १९२६ -३० जून १९९४). मराठी व्यावसायिक रंगभूमीच्या काळातील महत्त्वाचे नाटककार. बाळ कोल्हटकरांनी मध्यमवर्गीय माणसाच्या मनातील सुख-दु:ख, स्वप्ने आणि वास्तव आपल्या नाटकांतून अतिशय जिव्हाळ्याने मांडले. त्यांची…
सजीवांच्या वर्गीकरणासाठी रॉबर्ट व्हिटेकर (Robert Whittaker) यांनी प्रतिपादित केलेल्या पंचसृष्टींपैकी (मोनेरा, प्रोटिस्टा, फंजाय/कवक, प्राणी आणि वनस्पती) ही एक सृष्टी आहे. या सृष्टीत कवके किंवा बुरशी यांचा समावेश होतो. आढळ :…
औद्योगिक सांडपाण्याच्या शुद्धीकरणाच्या भौतिक, रासायनिक व जैविक पद्धतींनुसार घटक प्रचालन व घटक प्रक्रिया असे दोन गटांत वर्गीकरण करता येते. घटक प्रचालन (Unit operations) : या गटात केवळ भौतिक प्रक्रियांचा वापर…
नारायण विनायक कुळकर्णी (गोविंदानुज) : मराठी साहित्य आणि नाट्यक्षेत्रात ‘गोविंदानुज’ या टोपणनावाने ख्याती पावलेले नारायण विनायक कुळकर्णी हे विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धातील लेखक. नाटककार, कादंबरीकार, कवी, कथाकार आणि चित्रपट-पटकथालेखक अशा विविध…
कवठेकर, दत्त रघुनाथ : (१८ सप्टेंबर १९०२ ते १६ ऑगस्ट १९७९). कथाकार, कादंबरीकार. जन्म वाई येथे. मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर सैन्यातील कोष खात्यात नोकरी, सुरुवातीची चार वर्षे भारताबाहेर मेसापोटेमिया, इराण…
ॲडिपिक अम्ल हे संयुग हेक्झेनडायोइक अम्ल, हेक्झेन -१,४-डायोइक अम्ल, ब्युटेन-१,४-डायकार्बॉक्झिलिक अम्ल, १,४- ब्युटेनडायकार्बॉक्झिलिक अम्ल या नावांनी देखील ओळखले जाते. औद्योगिक दृष्टिकोनातून ते महत्त्वाचे डायकार्बॉक्झिलिक अम्ल आहे. याचे रासायनिक सूत्र C6H12O4…
सस्तन प्राण्यांच्या मार्सुपिलियाफॉर्मिस (मेटॅथेरिया) या एकपूर्वजी गटाच्या मार्सुपिलिया वर्गातील प्राण्यांना शिशुधान प्राणी म्हणतात. मार्सुपियल हे नाव मार्सुपियम या लॅटिन नावावरून घेतलेले आहे. ‘मार्सुपियम’ म्हणजे पिशवी. मार्सुपियम म्हणजे शिशुधानीमध्ये अंडी ,…
अधिवृक्क ग्रंथी ही पृष्ठवंशीय प्राण्यांमधील महत्त्वाची अंतःस्रावी ग्रंथी आहे. अधिवृक्क ग्रंथी ही चयापचय (Metabolism) रक्तदाब, रक्तातील पाणी व क्षारांचे प्रमाण यांचा समतोल राखण्याचे काम करते. तसेच अधिवृक्क ग्रंथीची संप्रेरके प्रतिरक्षण…
अपृष्ठवंशी उपसंघातील केवळ सागरी पाण्यात अधिवास असलेल्या सजीवांचा संघ. त्यांच्या शरीरावर बाह्य किंवा त्वचेमध्ये आधारासाठी चकत्या, कंटक, शल्क किंवा लहान गाठी असतात. सांगाडा बहुधा कॅल्शियम कार्बोनेटाने बनलेला असतो. ग्रीक भाषेत…
खडसे, महादेवराव : (१६ फेब्रुवारी १९३१ - १२ मार्च २०१७ ). महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध सनई वादक. विदर्भातील एकमेव सनई वादक म्हणून त्यांची ख्याती आहे. त्यांचे पूर्ण नाव महादेवराव हंगुजी खडसे असे…
गलांडे, संजीव अनंत : (२० सप्टेबर १९६७). भारतीय जीवरसायनशास्त्रज्ञ. विविध प्रारूपांच्या साहाय्याने जनुकबाह्य आनुवंशिकीतील (एपिजेनेटिक्स; Apigenetic) उत्क्रांती पद्धती तसेच गर्भावस्थेत मधुमेह असलेल्या मातेच्या संततीतील मधुमेह, टी-लसिक पेशी विकासातील रंज्यद्रव्य आणि…
(क्रॉस). चर्च वास्तूतील ख्रिस्ती क्रूससारखे दालन. चर्चमध्ये प्रवेशद्वारा लगतच प्रशस्त मध्य दालन नेव्ह असते, साधारणत: त्याला काटकोनात छेदणारे ट्रान्सेप्ट असते. ट्रान्सेप्ट नेव्हपेक्षा लांबीने कमी असून सहसा उत्तर दक्षिण असतात. चर्चच्या…
क्षीरसागर, विठ्ठल : (१ सप्टेंबर १९४३ - १७ जानेवारी २०२४ ) : महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध तबला, ढोलकी, ढोलक आणि पखवाज वादक. पूर्ण नाव विठ्ठल बन्सी क्षीरसागर. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील सोलापूर येथे…
देव, यशवंत : (१ नोव्हेंबर १९२६ — ३० ऑक्टोबर २०१८). ज्येष्ठ मराठी गीतकार, संगीतकार, कवी आणि निवेदक म्हणून सुपरिचित. यशवंत देव यांचा जन्म रायगड जिल्ह्यातील (तत्कालीन कुलाबा) पेण या गावी…
पुराणे हा संस्कृत साहित्यातील एक वाङ्मयप्रकार असून त्यात योगशास्त्राशी संबंधित अनेक विषयांचे विस्तृत प्रतिपादन आढळते. सर्वसामान्य व्यक्तींना वेदांचे ज्ञान सोप्या भाषेत समजावे या हेतूने व्यास महर्षींनी पुराणांची रचना केली असे…