मराठी विश्वकोश

टोपॅझ (Topaz)

(पुष्कराज). ॲल्युमिनियम आणि फ्ल्युओरीनपासून बनलेले एक सिलिकेट खनिज. रासायनिक संज्ञा : Al₂SiO₄(F,OH)₂. फ्लोरिनचे प्रमाण जास्त असल्यास स्फटिक अधिक स्थिर असतो. ‘टोपॅझ’ शब्द ग्रीक टोपॅझिऑनपासून आल्याचे मानले जाते. ‘टोपॅझ’ हा संस्कृत…

बहुधातुक पिंड (Polymetalic nodules)

बहुधातुक पिंड खोल समुद्राच्या तळाशी (>४००० मी. पाण्याच्या खोलीवर) विस्तीर्ण क्षेत्रात (abyssal plain) आच्छादलेल्या असतात. हे पिंड लोह, मॅंगॅनीज, तांबे, कोबाल्ट, निकेल यांसारख्या मौल्यवान धातूंनी तसेच पृथ्वीतील विविध दुर्मीळ घटकांनी…

स्पिनेल (Spinel)

ऑक्साइड गटातील खनिज. लॅटिन शब्द ‘स्पिनेला’(spinella - मणक्याचे लहान रूप) अर्थात त्याच्या टोकदार स्फटिकांच्या संदर्भावरून आले आहे. स्फटिक प्रणाली घनीय आणि अष्टभुजाकृती असून त्याचे आठ त्रिकोणी पृष्ठ दोन पिरॅमिड तळाशी…

ज्योतिष्मती प्रवृत्ति (Jyotishmati Pravritti)

प्रकाशमय किंवा ज्ञानमय अर्थात ज्ञान करवून देणारी चित्ताची विशिष्ट वृत्ती. योगदर्शनानुसार चित्त एखाद्या विषयाचा आकार धारण करते, त्या विषयाच्या चित्तात उमटलेल्या प्रतिबिंबाला ‘वृत्ति’ असे म्हणतात. प्रवृत्ती म्हणजे काही विशिष्ट विषयांचा…

ॲस्बेस्टॉस खनिज (Asbestos)

तंतुमय स्वरूप असलेल्या काही सिलिकेट खनिजांचा समूह. यामध्ये प्रामुख्याने सर्पेंटाइन गटातील क्रिसोटाइल आणि अँफिबोल गटातील क्रॉसिडोलाइट, ॲमोसाइट (ग्रुनेराइटचे व्यावसायिक नाव), ट्रेमोलाइट, ॲक्टिनोलाइट व अँथोफिलाइट यांचा समावेश होतो. क्रॉसिडोलाइट हे रिबेकाइट…

क्रिसोबेरील (Chrysoberyl)

बेरिलियम-ॲल्युमिनियम ऑक्साइड गटातील खनिज. याच्या काही जातींमधील अलेक्झांड्राइट (रंग बदलणारा प्रकार) व कॅट्स आय (डोळ्याच्या आकारासारखा) विशेष प्रसिद्ध. ग्रीक शब्द 'क्रिसोबेरील' हे क्रिसोस आणि बेरिलोस पासून आले असून त्याचा अर्थ ‘सोनेरी…

असद अली खाँ (Asad Ali Khan)

खाँ, असद अली : (१ डिसेंबर १९३८—१४ जून २०११). अभिजात भारतीय हिंदुस्थानी संगीतातील जयपूर बीनकर घराण्याचे रुद्रवीणावादक. त्यांचा जन्म अलवर, उत्तर प्रदेश येथे झाला. त्यांच्या घराण्यात रुद्रवीणा वादनाची सुरुवात १८…

असगरीबाई (Asgaribai)

असगरीबाई : (१२ ऑगस्ट १९१८–९ ऑगस्ट २००६). अभिजात भारतीय हिंदुस्थानी रागदारी संगीतातील प्राचीन व उच्च श्रेणीच्या धृपद गानप्रकारातील गायिका. त्यांचा जन्म बिजावर (छतरपूर जिल्हा, मध्य प्रदेश) येथे झाला. असगरीबाईंची आई…

औद्योगिक स्थान निश्चितीचा सिद्धांत (Theory of Industrial Location)

उत्पादनासाठी लागणारा कच्चा माल, मजूर, बाजारपेठ, वाहतूक खर्च यांसारख्या विविध आर्थिक घटकांचा विचार करून उत्पादन खर्च सर्वांत कमी आणि नफा सर्वांत जास्त मिळेल, अशा योग्य जागेची निवड करण्याच्या शास्त्रीय अभ्यासाला…

अरुण मित्र (Arun Mitra)

अरुण मित्र : ( २ नोव्हेंबर १९०९ - २२ ऑगष्ट २०००) भारतीय बंगाली साहित्यातील प्रख्यात कवी, पत्रकार आणि फ्रेंच साहित्य अनुवादक. प्रचलित भावना व काव्यरूपांपासून वेगळे होत, समकालीन सामाजिक वास्तव,…

अणुव्रते (Anuvrate)

जैन धर्मात पाच महाव्रते व पाच अणुव्रते (लहुव्रते) अशी दोन प्रकारची व्रते आहेत. जैन आचार्य उमास्वाती यांनी व्रतींचे दोन प्रकार कल्पिले आहेत. एक, अणुव्रतांचे पालन करणारे ते ‘अगारी’ आणि दोन,…

ॲनॉर्थोक्लेज (Anorthoclase)

फेल्स्पार गटातील खनिज. ॲनॉर्थोक्लेजमध्ये पोटॅशियमचे प्रमाण कमी आणि सोडियमचे प्रमाण जास्त असून त्याची रासायनिक संज्ञा (Na,K)AlSi3O8. पाटनपृष्ठातील पाटन (010) व (001) असून कोन जवळजवळ ९०° असतो. स्फटिक प्रणाली त्रिनताक्ष. स्फटिकांचा…

ॲक्टिनोलाइट (Actinolite)

अँफिबोल गटातील कॅल्शियम-समृद्ध सिलिकेट खनिज. ॲक्ट‍िनोलाइट खनिजाचे नाव ॲक्ट‍िस (aktis;किरण) आणि लिथोज (lithos; दगड) या ग्रीक शब्दांवरून आले असून त्याच्या अर्थ किरणाकार स्फटिकरचने असा होतो. हे खनिज मॅग्नेशियम समृद्ध ट्रेमोलाइट…

ॲनहायड्राइट (Anhydrite)

सल्फेट गटातील खनिज. रासायनिक संज्ञा CaSO4 (कॅल्शियम २९.४४, सल्फर २३.५५, ऑक्सिजन ४७.०१). भूवैज्ञानिक ए. जी. वेर्नेर यांना १७९४ मध्ये हे खनिज प्रथम आढळून आले. यामध्ये पाण्याचा अंश नसल्याने निर्जल या अर्थाच्या…

ॲरॅगोनाइट (Aragonite)

कार्बोनेट गटातील खनिज. कॅल्शियम कार्बोनेटचे बहुरूप. रासायनिक संज्ञा CaCO3. स्फटिक संरचना समचतुर्भुजी. ॲरॅगोनाइट व कॅल्साइट या दोन्ही खनिजांची रासायनिक संज्ञा सारखी. स्फटिकीभवन भिन्न. अब्राहम गॉटलोब वेर्नेर यांना १७९० मध्ये हे…