ही वर्षायू वनस्पती एपिएसी कुलातील असून तिचे शास्त्रीय नाव क्युमीनम सायमिनम आहे. गाजर, कोथिंबीर, ब्राह्मी, बडीशेप या वनस्पतीही एपिएसी कुलातील आहेत. जिऱ्याची लागवड सुवासिक फळांकरिता (बिया) करतात. याच्या फळांनाही सामान्यपणे जिरे म्हणतात. ही वनस्पती मूळची भूमध्य समुद्रालगतचा प्रदेश व भारतातील असून अनेक देशांत लागवडीखाली आहे. जिऱ्याची लागवड मसाल्याचे पदार्थ म्हणून केली जाते.
जिरे (क्षुप)

प्राचीन काळापासून यूरोपात जिरे माहीत असल्याचा व इंग्लंडमध्ये सतराव्या शतकात ते मसाल्यात वापरल्याचा उल्लेख आढळतो. बायबलमध्ये देखील तिचा उल्लेख आहे. अमेरिकेत स्पेन व पोर्तुगीज वसाहतवादयांनी ही वनस्पती नेली. उझबेकिस्तान, ताजिकिस्तान, टर्की, मोरोक्को, ईजिप्त, भारत, सिरिया, मेक्सिको, चिली व चीन या देशांत जिऱ्याचे पीक मोठया प्रमाणावर घेतले जाते. भारतात गुजरात, राजस्थान, मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेश या राज्यांत व्यापारी स्तरावर तिची लागवड होते.

जिऱ्याचे झुडूप ३०-५० सेंमी. उंच वाढते. खोड सडपातळ असून त्याला अनेक फांदया असतात. फांदयावर धाग्यांसारखी पाने असतात. पाने हिरवी, एकाआड एक व नाजूक असतात. फुले छत्रीसारख्या फुलोऱ्यात येतात. ती लहान असून पांढरी किंवा गुलाबी असतात. फळ टोकदार, लहान व शुष्क असते. ते अर्धस्फुटनशील असून तडकल्यावर त्याचे दोन भाग होतात. प्रत्येक भागावर नऊ उभ्या रेषा व खोबणी असतात. खोबण्यत तेलनलिका असून त्यात बाष्पनशील तसेच स्थिर तेल असते. फळांत एक बी असते. बी बडिशेपेसारखी दिसते. फळे काहीशी कडवट व स्वादयुक्त असतात.

जिरे (फळ)

अनेक वेगवेगळ्या संस्कृतीच्या खादयपदार्थांत जिरे किंवा त्याची पावडर मसाल्यात व स्वयंपाकात वापरतात. जिरे उत्तेजक असून वायुनाशी, शीतल (थंडावा देणारे), स्तंभक (आतडयांचे आकुंचन करणारे), रक्तशुद्धी करणारे व दाहशामक आहे. जिऱ्यात लोह, कर्बोदके आणि मेद पदार्थ असतात. क्युमिनालिडहाइड या संयुगामुळे जिऱ्याला सुगंध प्राप्त झाला आहे. काही देशांत मद्यात तसेच सुगंधी द्रव्यांत जिऱ्याचे तेल घालतात. पशुवैदयकात बियांचा वापर करतात.

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Close Menu
Skip to content