सुमेरियन आकाशदेव. अकेडियन संस्कृतीत तो ‘अन’ या नावाने प्रसिद्ध असून, त्याचा अर्थ आकाश व स्वर्ग असा होतो. हा प्राचीन मेसोपोटेमियन संस्कृतीतील आकाशाचा सर्वोच्च देव, देवांचा पिता आणि स्वर्गाचा शासक मानला जातो. शिंगांसहित असलेले मुकुट, जे दैवी सत्तेचे व सामर्थ्याचे प्रतीक मानले जाते; तर सिंहासनावरील मुकुट किंवा पगडी, जे राजसत्तेचे प्रतीक मानले जाते, हे दोन्ही अनु देवतेचे प्रतीके होत. प्राचीन मेसोपोटेमियन ग्रंथांमध्ये अनुच्या उत्पत्तीबद्दल कोणतीही कथा आढळत नाही; परंतु नंतरच्या ग्रंथांनुसार मेसोपोटेमियन सृष्टीकथांमध्ये तो अन्शार आणि किशर यांचा पुत्र होता, ज्यांना पुरुष आणि स्त्री-तत्त्व, म्हणजेच स्वर्गीय आणि पार्थिव जग मानले जात असे. या देवता ब्रह्मांडाच्या प्रारंभीच्या शक्ती मानल्या जातात. त्याची पत्नी अंतू होय. जी पृथ्वीची देवी उरास म्हणूनही ओळखली जाते. 
अनु हा मूळचा सुमेरियन देव ‘अन’ असून, नंतर सेमिटिक संस्कृतीमध्ये तो ‘अनु’ या नावाने ओळखला जाऊ लागला. त्याला दैवी आणि मानवी अशा दोन्ही राजसत्तेचा स्रोत मानले जात असे. अनेक मेसोपोटेमियन ग्रंथांमध्ये देवतांच्या सूचीची सुरुवात त्याच्यापासून होते. तो त्याच्या सैन्याच्या, म्हणजेच त्याने आकाशात निर्माण केलेल्या ताऱ्यांच्या किंवा ज्यांना ‘अनुचे सैनिक’ म्हटले जात असे त्यांच्या, मदतीने राज्य करत असे; ज्यांचा उद्देश दुष्टांना धडा शिकवणे हा होता.
सुमेरियन, अकेडियन आणि बॅबिलोनियन पौराणिक कथांमध्ये तो ‘अनुन्नाकी’ या देवतांच्या समूहाचा प्रमुख होता. तो उरुक शहराचा संरक्षक देव होता आणि सत्ता व राजेशाही प्रदान करणारा मानला जात असे. अनु हा मेसोपोटेमियन संस्कृतीतील सर्वांत जुना आणि महत्त्वपूर्ण देवतांपैकी एक आहे, ज्याचा प्रभाव बॅबिलोनियन काळापर्यंत टिकून होता.
एका आख्यायिकेनुसार अनु हा स्वर्गाच्या सर्वोच्च पातळीवर असलेल्या लाल रंगाच्या लुलुदानितू दगडाने बनलेल्या निवासात वास्तव्य करत असे. देवांना भूमिका वाटून देणे आणि राजांना अधिकार (राजेशाही) देणे हे त्याचे प्रमुख काम होते. अनु हा एक दूरचा, अनेकदा मानवी प्रकरणांपासून अलिप्त राहणारा, परंतु विश्व नियतीशी संबंधित देव होता. तो केवळ सर्व देवांचाच नव्हे, तर दुष्ट आत्मा आणि राक्षसांचाही पिता होता, ज्यात लमाष्टूनामक राक्षसीण सर्वांत प्रमुख होती. जी लहान मुलांची शिकार करत असे.
एन्लिल आणि एन्की यांच्यासोबत अनुने एक त्रिकूट तयार केले. जे एका आवृत्तीनुसार स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ किंवा दुसऱ्या आवृत्तीनुसार स्वर्ग, आकाश आणि पृथ्वी यांवर राज्य करत असे. अनु, एन्की, एन्लिल, इनाना (इश्तार), नाना, निन्हुरसाग आणि उतु-शामाश या सात दैवी शक्तींमधील सर्वांत प्राचीन देवांमध्येही त्याचा समावेश होता. अनु स्वतः स्वर्गात अधिकाधिक उंच जात असताना त्याच्या परोपकारी वृत्तीने इतर देवांमध्येही संचार केला. अखेरीस त्याला विश्वाच्या सर्व कार्यांमागील मुख्य निर्माता म्हणून पाहिले जाऊ लागले; परंतु तो मानवजात आणि इतर देवांपासून अलिप्त होता.
अनु दैवी आदेश देतो, इतर देव त्याच्या आदेशानुसार कार्य करतात आणि त्याचा न्याय अंतिम मानला जातो. त्याचे स्थान केवळ देवतांच्या श्रेणीतील सर्वोच्च नसून, संपूर्ण ब्रह्मांडीय व्यवस्थेचा आधार म्हणूनही आहे. त्याची भूमिका प्रत्यक्ष हस्तक्षेप करण्याची नसून, दैवी सत्तेचा अंतिम स्रोत म्हणून आहे. त्यामुळे अनु हा एक अमूर्त, तात्त्विक आणि सार्वत्रिक देव म्हणून ओळखला जातो.
संदर्भ :
- Bertman, S. Handbook to Life in Ancient Mesopotamia, Oxford, 2005.
- Bottéro, Jean, Religion in Ancient Mesopotamia, Chicago, 2001.
- Dalley, Stephanie, Myths from Mesopotamia, Oxford, 2000.
- केतकर, श्री. वि. ‘प्राचीन संस्कृतींचा इतिहास’, पुणे, २००५.
- देशपांडे, अ. र. ‘जगातील प्राचीन धर्म’, नागपूर, २०१०.
- पाटील, सुनील, ‘मेसोपोटेमियन संस्कृती’, पुणे, २०१५.
समीक्षक : आनंद गेडाम
Discover more from मराठी विश्वकोश
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
