नागमंडला : कर्नाटकाच्या किनारी प्रदेशातील, विशेषतः दक्षिण कन्नड आणि उडुपी जिल्ह्यांतील तुळूनाडू संस्कृतीशी निगडित असलेला एक महत्त्वपूर्ण विधिनाट्यात्मक लोककलाविधी. नागपूजा, रंगमंडल-निर्मिती, गीत, वादन, नृत्य, धार्मिक आवाहन, भावावेश आणि सामुदायिक सहभाग यांचा समन्वय असलेला हा एक रात्रव्यापी धार्मिक-सांस्कृतिक विधी आहे. नागमंडलाला केवळ लोकनृत्य, धार्मिक पूजा किंवा नाट्यप्रकार म्हणून वर्गीकृत करणे अपुरे ठरते. लोकधर्म, लोकसंगीत, रंगकला, नृत्य, अभिनय आणि धार्मिक आचार यांच्या संगमातून विकसित झालेली ही तुळूनाडू प्रदेशातील एक वैशिष्ट्यपूर्ण लोककलापरंपरा आहे. ‘नागमंडला’ या संज्ञेत ‘नाग’ म्हणजे सर्प अथवा नागदेवता आणि ‘मंडल’ म्हणजे भूमीवर रेखाटलेले पवित्र, सांकेतिक आणि धार्मिक महत्त्वाचे चित्र. या विधीमध्ये भूमीवर नागाच्या आकृतीचे विस्तृत आणि रंगीत मंडल रेखाटले जाते. त्याभोवती धार्मिक विधी, नृत्य, गायन आणि वादन यांचे सादरीकरण होते. नागदेवतेला प्रसन्न करून कुटुंबाचे कल्याण, संतती, आरोग्य, शेतीची समृद्धी आणि सामाजिक सुखशांती प्राप्त व्हावी, हा या विधीमागील लोकविश्वासाधारित उद्देश मानला जातो.
नागमंडला ही परंपरा प्रामुख्याने तुळूनाडू प्रदेशात विकसित झाली. दक्षिण कन्नड, उडुपी आणि लगतच्या किनारी भागात तुलूभाषिक समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात नागाराधनेला महत्त्वाचे स्थान आहे. भारतीय धार्मिक परंपरेत नागाला भूमी, जल, प्रजनन, संरक्षण, शक्ती आणि पुनरुत्पादन यांचे प्रतीक मानले जाते. शिवाच्या गळ्यातील नाग, विष्णूचा शेषनाग, कार्तिकेय अथवा सुब्रह्मण्याशी असलेला नागसंबंध आणि नागपंचमीसारख्या प्रथा यांमुळे नागप्रतिमा भारतीय सांस्कृतिक स्मृतीचा एक महत्त्वाचा भाग बनली आहे. तुळूनाडूतील अनेक गावांमध्ये आणि पारंपरिक कुटुंबांमध्ये नागबन किंवा नागबना म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पवित्र वनजागा आढळतात. या ठिकाणी नागदेवतेची प्रतिष्ठा केलेली असते. अशा पवित्र वनक्षेत्रांची तोड, नाश किंवा अपवित्रता धार्मिक दृष्ट्या अनुचित मानली जाते. त्यामुळे नागपूजा ही केवळ धार्मिक श्रद्धेची अभिव्यक्ती नसून भूमी, वृक्ष, जलस्रोत आणि पर्यावरणाशी असलेल्या ग्रामीण समाजाच्या संबंधाचेही प्रतीक ठरते.
नागमंडलाचे आयोजन बहुधा एखाद्या धार्मिक संकल्पपूर्तीसाठी, कौटुंबिक परंपरेच्या पालनासाठी, संततीप्राप्तीच्या इच्छेसाठी, आरोग्यसंपन्नतेसाठी किंवा ग्रामकल्याणाच्या उद्देशाने केले जाते. हा विधी प्रत्येक प्रदेशात किंवा कुटुंबपरंपरेत समान स्वरूपात आढळत नाही. स्थानिक श्रद्धा, आर्थिक परिस्थिती, देवस्थानाची परंपरा आणि कलाकारांच्या उपलब्धतेनुसार त्याच्या स्वरूपात विविधता दिसून येते. तथापि, नागपूजा, रंगमंडल, वादन, नृत्य आणि रात्रव्यापी सादरीकरण हे त्याचे स्थिर घटक मानले जातात. नागमंडलाच्या आयोजनासाठी पूर्वतयारीला विशेष महत्त्व असते. विधीचे स्थळ सामान्यतः नागबनाजवळ, देवस्थानाच्या परिसरात किंवा तात्पुरत्या मंडपात निवडले जाते. नारळाच्या झावळ्या, सुपारीची पाने, फुलमाळा, तोरणे आणि इतर पारंपरिक सजावटीच्या साहित्यांचा उपयोग करून मंडपाची उभारणी केली जाते. काही भागांत या मंडपाला चप्पर किंवा चप्परा असे संबोधले जाते.
नागमंडलाचा सर्वांत आकर्षक आणि महत्त्वाचा घटक म्हणजे भूमीवर रेखाटलेले रंगमंडल होय. हे मंडल सामान्य रांगोळीप्रमाणे नसून, त्यात नागाची वळणदार देहरेषा, फणा, नेत्र, अलंकारिक आकृतिबंध आणि सममितीय रचना असते. मंडलनिर्मितीसाठी पांढरा, लाल, पिवळा, हिरवा आणि काळा अशा रंगांचा वापर केला जातो. हे रंग प्रामुख्याने तांदळाचे पीठ, हळद, कुंकू, पाने, राख, चुनखडी आणि इतर नैसर्गिक रंगद्रव्यांपासून तयार केले जातात. नागमंडलातील कलासादरीकरणासाठी परंपरागत कलाकारवर्ग कार्यरत असतो. या कलाकारांना काही ठिकाणी वैद्य किंवा बैद्य म्हणून संबोधले जाते. त्यांना नृत्य, गायन, वादन, विधिसंकेत आणि धार्मिक परंपरांचे सखोल ज्ञान असते.
नागमंडलातील दोन प्रमुख प्रतीकात्मक भूमिका विशेष उल्लेखनीय आहेत. त्यांपैकी एक नागपात्री अथवा नागपात्रि ही नरनागाचे प्रतिनिधित्व करणारी भूमिका आहे, तर दुसरी नागकन्निका ही स्त्रीनागाचे प्रतीकात्मक रूप मानली जाते. या दोन्ही पात्रांच्या माध्यमातून नागदेवतेच्या दैवी शक्ती, सृष्टीचक्र, प्रजननशक्ती आणि विश्वातील द्वैत यांचे प्रतीकात्मक दर्शन घडविले जाते. विविध प्रदेशांनुसार या पात्रांची रूपरेषा आणि सादरीकरणाची पद्धत बदलत असली तरी त्यांचे धार्मिक महत्त्व सर्वत्र समान मानले जाते. नागपात्रीच्या भूमिकेत भावावेश, उग्रता आणि आध्यात्मिक तन्मयता यांना महत्त्व दिले जाते. नागकन्निकेची भूमिका तुलनेने अधिक अलंकारिक, लयबद्ध आणि नृत्यप्रधान असते. या दोन्ही पात्रांतील सांकेतिक संवाद, परस्पर हालचाली आणि मंडलाभोवतीचे नृत्य यांमधून नागदेवतेच्या दैवी मिलनाची कल्पना व्यक्त केली जाते. त्यामुळे नागमंडलाच्या सादरीकरणात धार्मिक विधी आणि नाट्यात्मकता यांचा समन्वय दिसून येतो.
नागमंडलातील वेशभूषा आणि रंगभूषेला विशेष महत्त्व आहे. कलाकार पारंपरिक धोतर, रंगीत वस्त्रे, फुलमाळा, दागिने, कमरपट्टे आणि अलंकार परिधान करतात. चेहऱ्यावर विशिष्ट प्रकारची रंगभूषा केली जाते. डोळ्यांभोवती आणि कपाळावर केलेल्या रेखाटनांमुळे कलाकाराचे व्यक्तिमत्त्व सामान्य मानवी रूपापेक्षा दैवी स्वरूपाचे वाटू लागते. लोकमान्यतेनुसार कलाकार हा केवळ अभिनय करणारा व्यक्ती नसून धार्मिक शक्तीचे माध्यम बनतो. नागमंडलातील नृत्यशैली सर्पाच्या हालचालींच्या प्रतीकात्मक अनुकरणावर आधारित आहे. जमिनीशी जोडलेले पदन्यास, गोलाकार फिरकी, पुढे-मागे होणाऱ्या हालचाली, हातांची वक्र हालचाल आणि सर्पाच्या फण्याची आठवण करून देणारे देहविन्यास हे या नृत्याचे वैशिष्ट्य आहे. या हालचालींमध्ये वेगापेक्षा लय, पुनरावृत्ती आणि सांकेतिकता यांना अधिक महत्त्व दिले जाते. नागमंडलातील संगीतही अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावते. डक्के हे या विधीतील प्रमुख तालवाद्य मानले जाते. डमरूसदृश आकाराच्या या वाद्याचा विशिष्ट नाद संपूर्ण वातावरणाला धार्मिक आणि गूढ स्वरूप प्रदान करतो. त्याचबरोबर झांज, ताळ, नागस्वरमसदृश वायुवाद्ये आणि इतर स्थानिक तालवाद्यांचाही उपयोग केला जातो. वाद्यांचा नाद क्रमशः तीव्र होत जातो आणि त्यानुसार नृत्याच्या हालचालींमध्येही आवेग निर्माण होतो.
नागमंडलातील गीतांमध्ये नागदेवतेचे आवाहन, स्तुती, प्रार्थना आणि धार्मिक स्मरण यांची अभिव्यक्ती आढळते. नागमंडला हा सामान्यतः रात्रभर चालणारा विधी असतो. प्रारंभी नागदेवतेचे आवाहन आणि पूजन केले जाते. त्यानंतर रंगमंडलाभोवती वादन, गायन आणि नृत्याचा आरंभ होतो. रात्री जसजशी पुढे सरकते तसतसा सादरीकरणाचा भावावेश वाढत जातो. नागपात्री आणि नागकन्निका यांच्या हालचाली, वाद्यांचा आवेग, गीतांचे आवर्तन आणि धार्मिक वातावरण यांमुळे उपस्थित समुदायाला एक प्रकारचा सामूहिक आध्यात्मिक अनुभव प्राप्त होतो.नागमंडला ही तुळूनाडूच्या सांस्कृतिक जीवनातील एक महत्त्वपूर्ण लोकपरंपरा आहे. धार्मिक श्रद्धा, लोकविश्वास, कलात्मकता, पर्यावरणीय संवेदना आणि सामुदायिक सहभाग यांचा अद्वितीय संगम या विधीमध्ये आढळतो. भारतीय लोकधर्म, विधिनाट्य आणि लोककलांच्या अभ्यासासाठी नागमंडला हा एक महत्त्वाचा आणि वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक आविष्कार मानला जातो.
संदर्भ : Peter J. Claus. The Cult of the Goddess Pattini and Tulu Oral Traditions, Bangluru.
समीक्षण : प्रकाश खांडगे
Discover more from मराठी विश्वकोश
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
