बालदिन (Children’s Day)

बालकदिवस. जागतिक स्तरावर संयुक्त राष्ट्र संघटना जगातील मानवकल्याणासाठी विविध कृतिकार्यक्रम, विशेष दिन राबवून मानवामध्ये जाणीवजागृती करत असते. उदा., जागतिक महिला दिन, एड्स सप्ताह, मानवी हक्क दिन, बालदिन इत्यादी. यांमध्ये एक दिवसापासून ते एक आठवडा, पंधरवडा, पूर्ण वर्ष, दशक इतक्या कालावधीत नियोजित कार्यक्रम साजरे करून समाजपरिवर्तनाचा प्रयत्न केला जातो. या कालावधीत निश्चित कृतिकार्यक्रम करून जाणीवजागृती निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

२० नोव्हेंबर १९५९ रोजी संयुक्त राष्ट्रसंघटनेच्या आमसभेने बालहक्कांची सनद स्वीकारली. त्यामुळे ‘२० नोव्हेंबर’ हा दिवस जागतिक बालदिन म्हणून जगात साजरा केला जातो. २० नोव्हेंबर १९८१ रोजी बालकांच्या हक्कमसुद्यावर सदस्यदेशांनी सह्या केल्या. या सनदेवर आतापर्यंत १९१ राष्ट्रांनी सह्या केल्या आहेत. संयुक्त राष्ट्रांचा बालकनिधी (United Nations International Children’s Emergency Fund – UNICEF) ही संस्था जागतिक स्तरावर बालकांकडे लक्ष वेधून घेण्यासाठी विविध उपक्रमांचे नियोजन करून अंमलबजावणी करत असते. बालदिन जागतिक स्तरावर विविध देशांत वेगवेगळ्या दिवशी साजरा केला जातो.

देश व बालदिन तक्ता

भारतामध्ये थोर स्वातंत्र्यसेनानी व भारताचे पहिले पंतप्रधान जवाहरलाल मोतीलाल नेहरू (Jawaharlal Motilal Nehru) यांच्या १४ नोव्हेंबर या जन्मदिनी बालदिन साजरा केला जातो. स्वातंत्र्यचळवळीच्या काळात तुरुंगवास भोगत असताना त्यांनी त्यांची एकुलती एक लाडकी कन्या भारताच्या माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी (Indira Gandhi) यांना लिहिलेल्या पत्रांतून बालशिक्षणाबाबत आपले विचार मांडले आहेत. मुले काय शिकतात यापेक्षा त्यांच्यावर कोणते संस्कार होतात, हे पालक व शिक्षक यांनी पाहिले पाहिजे. त्यांनी मुलांना ‘देवाघरची फुलेʼ मानली. ती बागेतल्या फुलांच्या कळीप्रमाणे असतात. त्यांना प्रेमाने व काळजीने हाताळली पाहिजेत; कारण बालकांमध्येच देशाचे भवितव्य दडलेले आहे; देशाची खरी शक्ती व समाजउभारणीचा पाया बालकेच असतात, असे ते म्हणत.

उद्दिष्टे : १) बालकांच्या गरजा व हक्क यांविषयी जाणीवजागृती करणे. २) बालकल्याणकारी योजना वाढीस लावणे. ३) बालकांमध्ये सांप्रदायिक व सांस्कृतिक देवाणघेवाण करणे. ४) बालकांमध्ये विविध पंथ वा धर्मांबाबत संहिष्णुता निर्माण करून सामंजस्याची भावना वाढीस लावणे. ५) जगभरातील मुलामुलींमध्ये बंधुभाव वाढीस लावणे. ६) बालकांचे बालपण अधिक समृद्ध बनवणे. ७) बालकांमध्ये ‘विश्वकुटुंबाची’ संकल्पना वाढीस लावणे.

वैशिष्ट्य : बालदिनानिमित्त विभूतिपूजा टाळून, बालकांच्या गरजा व हक्क यांबाबत राष्ट्रातील पालकांमध्ये जाणीवजागृती निर्माण केली जाते. पंडित नेहरू यांचा धीरोदात्तपणा, वीरवृत्ती, असामान्य चरित्र व चारित्र्य, अथांग मानवता हे बालकांमध्ये संक्रमित करण्याचा प्रयत्न केला जातो. कविवर्य रवींद्रनाथ टागोर (Ravindranath Tagore) यांनी म्हटल्याप्रमाणे ‘जवाहरलाल म्हणजे ऋतुराज’. हा ‘ऋतुराज’ मुलामुलींमध्ये खुलवून त्यांचे जीवन आनंदी बनविण्याचा प्रयत्न केला जातो. मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण होण्यासाठी अशा दीपस्तंभाची गरज असते. ती भागविण्याचा येथे अल्पसा प्रयत्न सुरू आहे; परंतु आज शिक्षणपद्धतीकडे नेहरूंच्या दृष्टीने पाहिले जात नाही. त्यामुळे नको त्या वयात नको ते गुन्हे बालकांकडून घडत आहेत. त्यांची मने ‘कोडगी’ बनल्यामुळे भावनिक बुद्धिमत्ता कमी झाली आहे, याची पालकांना जाणीव राहिलेली नाही. बालगुन्हेगारीचे प्रमाण वाढत आहे. याचे कारण आपण संस्काराला कमी पडत आहोत. इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांचे वाढते प्रमाण, प्रादेशिक भाषेतील शाळांमधील घटती विद्यार्थिसंख्या; व्यापारी दृष्टिकोनातून शाळा काढून संस्थाचालक संस्थानिक बनले आहेत. शिक्षकप्रशिक्षणाचा कणाच मोडला आहे. पूर्व माध्यमिक शिक्षणाकडे अक्षम्य दुर्लक्ष झाल्यामुळे आज भ्रष्टाचार वाढला आहे. त्यासाठी चांगल्या चारित्र्याचे शिक्षक, पालक, संस्थाचालक, राज्यकर्ते इत्यादींची गरज आहे. त्यांची निर्मिती बालशिक्षणातून केली पाहिजे. केवळ ‘बालआनंद मेळावा’, ‘बालमहोत्सव’, ‘बालदिन’ यांसारख्या दिवशी मनोरंजनात्मक कार्यक्रम साजरे न करता त्यांतून मुलामुलींमध्ये कुटुंब, समाज, देश इत्यादींबद्दल आपुलकीची भावना निर्माण झाली पाहिजे आणि त्यांप्रती उचित कार्य करण्याची प्रेरणात्मक शिकवण दिली पाहिजे.

बालशिक्षणाच्या बाबतीत अनुताई वाघ (Anutai Wagh), ताराबाई मोडक (Tarabai Modak), साने गुरुजी (Sane Guruji), राजा मंगळवेढेकर, भा. रा. भागवत इत्यादींचे योगदान मोठे आहे. याची जाण व भान ठेवून शासकीय स्तरावर पूर्व प्राथमिक शिक्षणाकडे लक्ष दिले पाहिजे.

https://www.youtube.com/watch?v=AhKvnHlnXxQ

बालदिनी डिजिटल एज्युकेशनचे स्वप्न आपण पाहतो. मुलामुलींसाठी निबंध, चित्रकला, वक्तृत्वस्पर्धा, खेळ, गाणी, नृत्य व विविध सांस्कृतिक उपक्रमांचे आयोजन करतो. बालकल्याणकारी योजनांची खैरात केली जात आहे. निराधार, वंचित मुलांसाठी आश्रमशाळा काढून शिक्षण देण्याचा प्रयत्न केला आहे. २००२ पासून ‘चाचा नेहरू बाल महोत्सवʼ सुरू करण्याची प्रथा शासकीय स्तरावर सुरू आहे. असे असले, तरी थोर शिक्षणतज्ज्ञ रूसो यांच्या ‘मुलाला मूल म्हणून जगू द्याʼ या विचाराचा पालकांमध्ये विसर पडत चालला आहे. आपला पाल्य शिक्षणात मागे राहणार नाही, या हव्यासापोटी शाळा, ट्यूशन, व्यक्तिमत्त्वविकसनाच्या व्यापारी तत्त्वावर संक्रमित होणाऱ्या चुकीच्या प्रथा इत्यादी बालकांवर बळजबरीने लादल्याने बालकांची दमछाक होते. फक्त दप्तराचे ओझे कमी करून चालणार नाही, तर त्यांच्या मनावरील ताण कसा कमी होईल, याची जाण व भान प्रत्येक पालकाने ठेवले पाहिजे. बालक हे औपचारिक शिक्षणात तसेच कुटुंबाच्या दडपणाखाली न राहता ते हसतखेळत शिकले पाहिजे, वाढले पाहिजे.

संदर्भ :

• कविमंडळ, राजश्री, चाचा नेहरू.
• गोखले, शरदचंद्र, बालविकास परिचय.
• मंगळवेढेकर, राजा, बिनभिंतीची उघडी शाळा, पुणे.
• Sharma, Rajendra; Sharma, Rachana, Social psychology, New Delhi, 2007.

समीक्षक – उमाजी नायकवडे