पिकफर्ड, मेरी : (८ एप्रिल १८९२ – २९ मे १९७९). अमेरिकन मूकपटाच्या इतिहासातील अतिशय लोकप्रिय अभिनेत्री आणि निर्माती. तिच्या चाहत्यांनी तिला ‘अमेरिकन स्वीटहार्ट’ हे नाव दिले होते. तिचा जन्म कॅनडामधील टोरँटो शहरात झाला. तिचे मूळ नाव ग्लॅडीस लूइस स्मिथ (Gladys Louise Smith). ग्लॅडीसचा जन्म अतिशय सामान्य परिस्थितीतल्या कुटुंबात झाला. ती सहा वर्षांची असताना तिचे वडील निर्वतले. तिची आई शार्लेट स्मिथ यांनी नाटकांमध्ये संगीत देण्यास सुरुवात केली. ‘कमिंग्ज स्टॉक कंपनी’चे रंगमंच व्यवस्थापक मर्फी यांनी सात वर्षांची ग्लॅडीस आणि तिची धाकटी बहीण लॉटीला पाहिले व आपल्या ‘द सिल्व्हर किंग’ या नाटकातून त्यांना अभिनयाची संधी दिली. या नाटकात ग्लॅडीसने लहान मुलाची भूमिका केली. पुढे ग्लॅडीसला अनेक नाटकांतून लहानमोठी कामे मिळत गेली आणि त्यानंतर ‘व्हॅलेंटाईन स्टॉक कंपनी’च्या ‘द सिल्व्हर किंग’ या नाटकात तिला प्रमुख भूमिका मिळाली. ‘अंकल टॉम्स केबिन’ नाटकातील ‘लिटल ईवा’ ही मुख्य भूमिका तिच्या नाटकांच्या कारकीर्दीतल्या या टप्प्यातली शेवटची भूमिका होती.
ग्लॅडीसचे कुटुंब १९०० साली कामाच्या शोधात अमेरिकेत आले. या कठीण कालखंडात या कुटुंबातला प्रत्येकजण नाट्यव्यवसायात कार्यरत होता. शार्लेट, ग्लॅडीससह लॉटी व जॅक ही लहान भावंडेही नाटकांमध्ये छोट्यामोठ्या भूमिका करत असत. पाच वर्षांच्या प्रतिक्षेनंतर ग्लॅडीसला जेम्स हालेक रीडच्या ‘द जिप्सी गर्ल ऑन टूर’ या नाटकात फ्रॅकल्स ही मुलाची भूमिका मिळाली. नंतर १९०७ साली विल्यम सी डेमिल लिखित ब्रॉडवेच्या ‘द वॉरन्स ऑफ व्हर्जीनिया’ नाटकात तिने सहायक भूमिका केली. या नाटकाचे निर्माते डेव्हिड बेलास्को यांनी ग्लॅडीस स्मिथचे नाव बदलून ‘मेरी पिकफर्ड’ (Mary Pickford) असे ठेवले.
अमेरिकेत मूकपटांची सुरुवात झाली होती. १९०९ साली बायोग्राफ कंपनीचे दिग्दर्शक डेव्हिड डब्ल्यु. ग्रिफिथ यांनी मेरीची ‘पिप्पा पासेस’ या चित्रपटासाठी स्क्रीन-टेस्ट घेतली. त्यात तिला भूमिका मिळाली नाही; पण तिची अभिनयाची जाण ओळखून ग्रिफिथ यांनी तिला आपल्या संस्थेत कामावर ठेवले. एवढेच नव्हे तर जिथे इतर कलाकारांना दिवसाला ५ डॉलर्स दिले जात होते, तिथे मेरीला १० डॉलर्स मेहनताना दिला जाऊ लागला. पुढे मेरीला ग्रिफिथ यांच्या मूकपटांतून अभिनय करण्याची संधी मिळाली. प्रमुख भूमिकेसह आई, तरुणी, मोलकरीण, दासी, वेश्या, सेक्रेटरी, सफाई कामगार अशा विविध लहानमोठ्या भूमिका तिने त्यांत साकारल्या.
‘द वॉयलिन मेकर ऑफ क्रेमोना’ हा मेरीची मुख्य भूमिका असलेला पहिला मूक चित्रपट. ‘स्वीट अँड ट्वेंटी’, ‘दे वुड इलोप’ ,’टू सेव्ह हर सोल’ ही त्या नंतरच्या तिच्या गाजलेल्या काही चित्रपटांची नावे. बायोग्राफ कंपनीच्या चित्रपटांच्या श्रेयनामावलीमध्ये कलाकारांची नावे सामायिक करण्याची पद्धत नव्हती. तरीदेखील मेरी तिचे रूप आणि वैविध्यपूर्ण भूमिकांमधील अभिनयामुळे पहिल्या चित्रपटापासूनच प्रेक्षकांच्या नजरेत भरली. चित्रपटांच्या जाहिरातीत तिचे नाव ‘कुरळ्या सोनेरी केसांची मुलगी’, ’ब्लॉन्डिलॉक्स’ म्हणून झळकू लागले. पहिल्याच वर्षी ती तब्बल ५१ चित्रपटांत झळकत बायोग्राफ कंपनीची उदयोन्मुख तारका बनली.
काही काळ इतर चित्रपटसंस्थेत कार्यरत झालेली मेरी पुढे बायोग्राफ कंपनीत परतली. ‘फ्रेंड्स’, ‘ द मेंडर ऑफ नेट्स’, ‘जस्ट लाइक अ वुमन, ‘द फीमेल ऑफ द स्पीसीज’ (१९१२) हे तिचे या टप्प्यातले लक्षात राहण्यासारखे चित्रपट आहेत. १९१२ च्या अखेरीस बायोग्राफसाठी तिने तिचा शेवटचा चित्रपट ‘द न्यूयॉर्क हॅट’ बनवला आणि डेव्हिड बेलास्कोच्या निर्मितीतील ‘अ गुड लिट्ल डेव्हिल’ (१९१२) या नाटकातून ती ब्रॉडवेवर परतली. ब्रॉडवे रंगमंचावर विजय मिळवण्याची आशा बाळगणाऱ्या मेरीने ही भूमिका उत्तम केली; पण चित्रपट अभिनयाचे पाश तिला परत तिकडेच घेऊन गेले. १९१३ मध्ये तिने केवळ चित्रपटात काम करण्याचा निर्णय घेतला आणि ती अडोल्फ झुकोरच्या ‘फेमस प्लेयर्स’ या कंपनीसोबत काम करू लागली. त्यांचे ‘इन द बिशप्स कॅरेज’, ‘कॅप्रिस’ (१९१३), ‘हार्ट्स अड्रिफ्ट’ (१९१४) हे विनोदी चित्रपट लोकांना आवडले. ‘हार्ट्स अड्रिफ्ट’च्या यशस्वीतेमुळे मेरीला वाढीव मानधन तर मिळालेच शिवाय पडद्यावर तिचे नाव शीर्षकाआधी झळकू लागले. पाठोपाठ आलेल्या ‘टेस ऑफ द स्टॉर्म कंट्री’ चित्रपटानंतर ती अमेरिकेतील सर्वांत लोकप्रिय अभिनेत्री बनली.
१९०९ ते १९१६ या केवळ सात वर्षांच्या कालावधीत मेरी हॉलिवुडमधील पहिली लखपती महिला बनली. याच सुमारास ती स्वतःच्या चित्रपटांची निर्माती बनली. कलाकारांची निवड, कर्मचाऱ्यांच्या नेमणुका, पटकथा, चित्रीकरण, संकलन, जाहिरात वगैरे कामेही मेरी खुबीने करत असे. आपल्या बऱ्याच मूकपटांचे हक्क तिने विकत घेतले होते. त्यातल्या ५० चित्रपटांचे हक्क तिने १९७० मध्ये अमेरिकन फिल्म इन्स्टिट्यूटला दान केले. १९१९ साली मेरी पिकफर्ड, ग्रिफिथ, चार्ली चॅप्लिन आणि डग्लस फेअरबँक्स (सीनियर) यांनी चित्रपटांमध्ये आर्थिक गुंतवणूक आणि वितरण करणार्या ‘युनायटेड आर्टिस्ट कॉर्पोरेशन’ या कंपनीची स्थापना केली. या कंपनीचे संस्थापक हे गुंतवणूकदार अथवा बँकर नसून प्रतिभाशाली कलाकार होते. त्यामुळे स्वतंत्र चित्रपट निर्मात्यांसाठी विविध मार्ग खुले झाले.
१९१९ मध्ये मेरीने ‘द मेरी पिकफर्ड कंपनी’ची स्थापना केली, तिचे चित्रपट फक्त युनायटेड आर्टिस्टद्वारे वितरित केले जाऊ लागले. ‘द पूअर लिट्ल रिच गर्ल’, ‘द लिट्ल प्रिन्सेस’, ‘रिबेका ऑफ सनीब्रुक फार्म’, ‘स्टेला मारिस’, ‘जोहान्ना एनलिस्टस’, ‘डॅडी लाँग लेग्ज’, ‘पॉलीॲना’ या चित्रपटांत तिने लहान मुलीच्या भूमिका केल्या. ‘पॉलिॲना’ (१९२०) आणि’ रोसिता’ (१९२३) या चित्रपटांनी प्रत्येकी दहा लाख डॉलर्सपेक्षा अधिक कमाई केली. तिचे ‘लिट्ल लॉर्ड फाऊंटलेराय’ (१९२१), ‘लिट्ल ॲनी रूनी’ (१९२५), ‘स्पॅरोज’ (१९२६), ‘माय बेस्ट गर्ल’ (१९२७) हे चित्रपटही अतिशय गाजले. १९२७ मध्ये ‘अकादमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस’च्या स्थापनेमध्येही मेरीचा मोठा सहभाग होता.
मेरीला ‘कॉक्वेट’ (१९२९) या तिच्या पहिल्यावहिल्या बोलपटातल्या भूमिकेसाठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा अकादमी पुरस्कार मिळाला; पण भूमिकेपेक्षा तिचे बदललेले रूपच चर्चेचा विषय बनले. पाच फूट उंची, निरागस चेहरा आणि सोनेरी कुरळ्या केसांच्या बटा असलेली लहानशा मुलीच्या रूपामधील मेरी प्रेक्षकांमध्ये जास्त लोकप्रिय होती; पण ‘कॉक्वेट’ मधील तिशी उलटलेली, केसांचा ‘बॉबकट’ केलेली, अत्याधुनिक स्त्रीच्या भूमिकेतील मेरी चाहत्यांना भावली नाही. तिशीच्या उत्तरार्धाच्या वळणावर मेरीला तिच्या चाहत्यांना आवडणाऱ्या किशोरवयीन मुलीच्या, उत्साही तरुणीच्या भूमिकांची पुनरावृत्ती करत राहणे शक्य नव्हते. तसेच मूकपटांमध्ये काम करणाऱ्या बहुतेक कलाकारांप्रमाणे बोलपटाच्या आधुनिक तंत्रज्ञानाशी मेरीचे फारसे जुळले नाही. डग्लस फेअरबँक्सबरोबर केलेला ‘टेमिंग ऑफ द श्र्यू’ हा ही चित्रपट फारसा यशस्वी ठरला नाही. ‘सीक्रेट्स’ (१९३३) या चित्रपटानंतर तिने निवृत्ती स्वीकारली. त्यानंतर तिने काही नाटके आणि कार्यक्रम केले; पण चित्रपट अभिनयाचे क्षेत्र तिला दुरावले. १९३६ मध्ये ती युनायटेड आर्टिस्टची उपाध्यक्ष बनली आणि तिने ‘वन रेनी आफ्टरनून’ (१९३६), ‘द गे डेस्पराडो’ (१९३६), ‘स्लीप, माय लव्ह’ (१९४८) आणि ‘लव्ह हॅपी’ (१९४९) यासारख्या चित्रपटांची निर्मिती केली.
मेरीच्या रूपेरी पडद्यावरील प्रतिमेत नाजूकपणा आणि निष्पापतेचे मिश्रण होते; पण प्रत्यक्षात ती अभिनेत्रीबरोबर यशस्वी व्यावसायिकही असल्याचे तिने वेळोवेळी सिद्ध केले. अत्यंत स्पर्धात्मक आणि पुरुषप्रधान असणाऱ्या चित्रपट उद्योगात एका स्त्रीने असे सक्षम नेतृत्व करणे ही दुर्मीळ गोष्ट होती. तिच्या लोकप्रियतेमुळे, अभूतपूर्व आंतरराष्ट्रीय कीर्तीमुळे आणि अभिनेत्री आणि व्यावसायिक महिला म्हणून मिळालेल्या यशामुळे तिला ‘चित्रपटांची राणी’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. पहिल्या महायुद्धादरम्यान तिने लिबर्टी बॉन्ड्सच्या विक्रीला प्रोत्साहन दिले, त्यासाठी निधी संकलनात मोलाची कामगिरी केली. तिने अमेरिकन झेंड्याचे घेतलेले चुंबन, स्वतःच्या सोनेरी बटांचा केलेला लिलाव यावरून जन्माने कॅनेडियन असूनदेखील अमेरिकन संस्कृती मनापासून जोपासल्याचे तिच्या चाहत्यांच्या निदर्शनास आले. ‘धाकटी बहीण’ असे संबोधून अमेरिकन नौदलाने तिचा सन्मान केला.
पहिल्या महायुद्धाच्या शेवटी मेरीने चित्रपटक्षेत्रातल्या तरुणींसाठी ‘हॉलिवुड स्टुडिओ क्लब’ या वसतिगृहाची स्थापना केली. तिने आर्थिकदृष्ट्या गरजू कलाकारांना मदत करण्यासाठी ‘मोशन पिक्चर रिलीफ फंड’ याची उभारणी केली. लिबर्टी बॉन्ड्सच्या विक्रीतून उरलेल्या निधीचा वापर करून १९२१ मध्ये मोशन पिक्चर रिलीफ फंड’ औपचारिक रीत्या स्थापित करण्यात आला. मेरीने त्याचे उपाध्यक्षपद स्वीकारले. १९३२ मध्ये तिने ‘पे-रोल प्लेज प्रोग्राम’चे नेतृत्व केले. चित्रपटनिर्मिती संस्थेत काम करणाऱ्या कामगारांसाठी म्हणून कमाईच्या अर्धा टक्का रिलीफ फंडाला देण्याची ही योजना होती. परिणामी १९४० मध्ये या फंडातून कॅलिफोर्नियातील वुडलँड हिल्समध्ये जमीन खरेदी करून ‘मोशन पिक्चर कंट्री हाऊस आणि हॉस्पिटल’ बांधण्यात आले मेरीने हॉलिवुड रिपब्लिकन कमिटीची चार्टर सदस्य म्हणूनही धुरा सांभाळली. पुढे तिने ‘व्हाय नॉट ट्राय गॉड?’ (१९३४),’ द डेमी विडो’ (१९३५), ‘माय रान्देव्हू विथ लाइफ’ (१९३५) ही पुस्तके तसेच ‘सनशाईन अँड शडोज’ (१९५५) हे आठवणीवजा आत्मकथनही लिहिले.
अमेरिकन चित्रपटसृष्टीतील मेरीच्या योगदानाचा गौरव करण्यासाठी अकादमीने १९७६ मध्ये तिला मानद पुरस्कार दिला. १९९९ साली अमेरिकन फिल्म इन्स्टिट्यूटने तिचा उल्लेख हॉलिवुड चित्रपटांतील ‘२४ वी महान महिला कलाकार’ असा केला.
मेरीचा पहिला विवाह ‘द वॉयलिन मेकर ऑफ क्रेमोना’मधील तिचा
सहकलाकर आयरिश अभिनेता ओवेन मूर याच्याशी झाला होता. पण पुढे दोघांमध्ये दुरावा निर्माण झाला. १९२० मध्ये मूरला घटस्फोट देऊन तिने डग्लस फेअरबँक्सशी दुसरा विवाह केला. लग्नानंतर या दोघांना ‘हॉलिवुडचे राजा आणि राणी’ असे संबोधले गेले; पण हा ही विवाह टिकला नाही, १९३० मध्ये ते दोघे वेगळे झाले. १९३७ मध्ये मेरी अभिनेता चार्ल्स बडी रॉजर्सशी विवाहबद्ध झाली. आयुष्याच्या उत्तरार्धात मात्र तिला नैराश्य आले होते व ती दारुच्या आहारी गेली. मेरी अमेरिकन नागरिक असली तरी कॅनडा तिची जन्मभूमी होती व कॅनेडियन नागरिक म्हणून मृत्यू यावा अशी तिची इच्छा होती. तिच्या विनंतीवरून कॅनडाने तिला नागरिकत्व दिले. वयाच्या ८७व्या वर्षी अमेरिकेच्या सांता मोनिका हॉस्पिटलमध्ये मेंदूतल्या रक्तस्त्रावामुळे मेरीचे निधन झाले.
मेरीच्या सन्मानार्थ अमेरिकन लायब्ररी ऑफ काँग्रेसने आपल्या जेम्स मॅडिसन मेमोरिअल बिल्डिंगमधल्या प्रेक्षागृहाला तिचे नाव दिले आहे. अकादमीने हॉलिवुडमधील व्हाइन स्ट्रीट येथे ‘पिकफर्ड सेंटर फॉर मोशन पिक्चर स्टडी’ची उभारणी करून त्यात अकादमीचे चित्रपट संग्रहालय स्थापन केले आहे. तसेच तिला हॉलिवुड बुलवर्ड येथील ‘हॉलिवुड वॉक ऑफ फेम’मध्ये तारांकित करून दिग्गज व्यक्तिमत्त्वांबरोबर अढळपद बहाल केले आहे. तिचा असाच सन्मान कॅनडानेही तिच्यावर पोस्टाचे तिकीट काढून आणि टोरँटोमधील ‘वॉक ऑफ फेम’मध्ये तारांकित करून केला आहे. मेरी पिकफर्ड फाउंडेशनने पेपरडाइन विद्यापीठात ‘द पिकफर्ड कंपोझर्स’ आणि ‘द पिकफर्ड एन्सेम्बल’ प्रायोजित केले आहेत. ज्यामध्ये मूकपटांना संगीतसाथ देणार्या वादकांसाठी संगीतरचना करायला शिकणार्या विद्यार्थ्यांना प्रशिक्षण दिले जाते. अमेरिकन चित्रपटसृष्टीच्या विकासात आपले चतुरस्त्र योगदान देणार्या मेरी पिकफर्डचे नाव जागतिक चित्रपटाच्या इतिहासात नोंदले गेले आहे.
संदर्भ :
- Colombo, John Robert, Fascinating Canada : A Book of Questions and Answers, Ontario, 2011.
समीक्षक : यशोधरा काटकर
Discover more from मराठी विश्वकोश
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
