नैयायिक आणि वैशेषिक यांचा भाषाविचार (Linguistic thoughts of Naiyayik and Vaisheshika)

नैयायिक आणि वैशेषिक यांचा भाषाविचार : जैन-बौद्धांना विरोध करताना आणि वेदप्रामाण्याची सिद्धी करताना नैयायिक आणि वैशेषिक यांनी वेगळा मार्ग स्वीकारलेला दिसतो. त्यांच्या मते वेद हे प्रमाणभूत आहेत, कारण ते 'आप्त'…

प्रादेशिक भाषा-वाङ्मयांचा उदय (The rise of regional languages and literatures)

प्रादेशिक भाषा-वाङ्मयांचा उदय : वेदग्रंथांचे परमोच्च स्थान व संस्कृत भाषेचे देववाणी म्हणून महत्त्व प्रतिपादन करून वैदिक-हिंदु परंपरेने जरी सुरुवातीला जैन-बौद्धांच्या प्राकृत भाषांच्या धर्मोपदेशातील वापराबद्दल 'अपभ्रंश-अपशब्द' अशी विशेषणे लावून अनुदारपणा दाखविला,…

वेदांच्या अपौरुषेयत्वाविषयीच्या कल्पना (Ideas about the divine originality of the Vedas)

वेदांच्या अपौरुषेयत्वाविषयीच्या कल्पना : ऋग्वेदात सुरुवातीला सूक्ते ही ऋषींच्या वेगवेगळ्या पिढ्यांनी रचलेल्या रचना आहेत, ऋषींनी चाळणीतून धान्य निवडून घ्यावे तसे शब्द निवडून घेतले आहेत आणि ऋषी हे या रचनांचे 'कारु'…

वेदोत्तरकालीन हिंदु परंपरांमध्ये भाषाविचार (Linguistic thought in post-Vedic Hindu traditions)

वेदोत्तरकालीन हिंदु परंपरांमध्ये भाषाविचार : इसवी सनापूर्वी सुमारे चौथ्या शतकात पाणिनी या वैयाकरणाने त्याच्या अष्टाध्यायी नावाच्या व्याकरणात केलेली संस्कृत भाषेची बांधणी आजवर प्रमाण मानली गेली आहे.  दार्शनिक विचार जरी पाणिनीने…

वेदविषयक कौत्साचे मत (Opinions of Kautsa about Ved)

वेदविषयक कौत्साचे मत : वेदांचा अर्थ लावण्यासाठी प्रयत्न केलेच पाहिजेत असे निरुक्त  या ग्रंथात सांगणाऱ्या यास्काने कौत्स नावाच्या आचार्याचे याच्या उलट असलेले मतही सांगितले आहे. कौत्साचे मत असे आहे की…

वेदवाङ्मयाच्या संरक्षणाचे वेदोत्तरकालीन प्रयत्न (Post-Vedic efforts to preserve the Vedas)

वेदवाङ्मयाच्या संरक्षणाचे वेदोत्तरकालीन प्रयत्न : उपनिषदांच्या नंतरच्या काळात आपण जसा प्रवेश करतो तसे आपल्याला वेदांचे संरक्षण कसे करायचे आणि त्यांचा विनियोग कसा करायचा याविषयीची बरीच मतमतांतरे दिसून येतात. वेदांचे सुरक्षित…

संस्कृत-प्राकृत भाषिक संघर्ष (Sanskrit-Prakrit linguistic conflict)

संस्कृत-प्राकृत भाषिक संघर्ष : इसवी सनपूर्व चौथ्या पाचव्या शतकापासून वैदिक परंपरेशी काही तत्त्वांवर विरोध करणाऱ्या जैन व बौद्ध परंपरांचा उगम झाला. जैन परंपरेचे संस्थापक किंवा उद्धारक महावीर आणि बौद्ध परंपरेचे संस्थापक गौतम बुद्ध हे जवळजवळ एकमेकांचे…

संस्कृत भाषेच्या विश्लेषणाचा आणि वर्णनाचा उगम (Origin of analysis and description of Sanskrit language)

संस्कृत भाषेच्या विश्लेषणाचा आणि वर्णनाचा उगम : वैदिकग्रंथांच्या अचूक उच्चारणाकडे फार पूर्वीपासून काटेकोर लक्ष देण्यात आले आहे. वेदपाठी ब्राह्मण समूह प्रथम भारतीय उपखंडाच्या पश्चिमोत्तर प्रदेशातून आर्यावर्तात आणि पूर्वेकडे मगध -…

संस्कृत ध्वनिविषयक धार्मिक कल्पना ( Religious ideas about Sanskrit Phonetics)

संस्कृत ध्वनिविषयक धार्मिक कल्पना : वेदमंत्र अनर्थक आहेत असे कौत्साने सांगितले असे निरुक्त  या ग्रंथात यास्काचार्याने म्हटले आहे, पण तरी देखील वेदमंत्रांच्या विनियोगाला त्याने विरोध केलेला दिसत नाही. त्यावरून फल…