बोस-आइन्स्टाइन सांख्यिकी (Bose-Einstein statistic)

[latexpage] पुंज सांख्यिकीमध्ये सरूप (समसमान, identical) बोसॉनांच्या (Boson) संहतींच्या विविध पुंज स्थितींमध्ये वंटन (distribution) करणाऱ्या सांख्यिकीला बोस-आइन्स्टाइन सांख्यिकी असे म्हणतात. (परिवलनसंख्या ०, १, २ अशी असणाऱ्या कणांना बोसॉन असे म्हणतात.)…

फेर्मी-डिरॅक सांख्यिकी (Fermi-Dirac statistic)

[latexpage] पुंज सांख्यिकीमध्ये, सरूप (समसमान, identical) फेर्मिऑनांच्या (Fermions) संहतीचे विविध पुंज अवस्थांमध्ये वंटन (distribution) करणाऱ्या सांख्यिकीला फेर्मी-डिरॅक सांख्यिकी असे म्हणतात. (पॉलीच्या विवर्जन तत्त्वाचे पालन करणाऱ्या कणांना फेर्मिऑन असे म्हणतात आणि…

न्यूट्रिनो (Neutrino)

[latexpage] न्यूट्रिनो (Neutrino; $\nu$) हे अबल आंतरक्रिया असलेले मूलभूत कण आहेत. न्यूट्रिनोंच्या तीन प्रजाती आहेत. त्यांना इलेक्ट्रॉन न्यूट्रिनो (electron neutrino; $\nu_e$), म्यूऑन न्यूट्रिनो (muon neutrino; $\nu_\mu$) आणि टाऊ न्यूट्रिनो (tau…

हॅड्रॉन (Hadron)

[latexpage] सर्व प्रकारच्या मूलभूत आंतरक्रियांमध्ये भाग घेणाऱ्या कणांना हॅड्राॅन (Hadron) म्हणतात. हॅड्राॅनची उदाहरणे म्हणजे अणुकेंद्रात असलेले प्रोटॉन (Proton; $P$) आणि न्यूट्रॉन (Neutron; $n$) हे कण तसेच न्यूक्लीय बल निर्माण करणारे मेसॉन (meson). …

पाउली विवर्जन तत्त्व (Pauli exclusion principle)

[latexpage] पुंज स्थितिगतिशास्त्रातले अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व. या तत्त्वावुसार ‘एखाद्या पुंज संहतीमधील दोन सरूप (identical) फेर्मिऑन (Fermion) एकाच वेळी एकाच अवस्थेत असू शकत नाहीत.’  उदा., अणूंमधील इलेक्टॉनांची अवस्था चार पुंजसंख्यांनी निर्धारित करता…

न्यूक्लीय विखंडन (Nuclear fission)

[latexpage] अणुकेंद्रकाचे जवळजवळ समान वस्तुमान असलेल्य़ा दोन भागांमध्ये होणाऱ्या विभाजनाच्या प्रक्रियेला न्यूक्लीय विखंडन म्हणतात. साधारणपणे युरेनियम (uranium) अथवा त्याहून अधिक वस्तुमान असलेल्या अणुकेंद्रकांचे उत्स्फूर्तपणे विखंडन होते. अशा विखंडनांला उत्स्फूर्त (spontaneous)…

बोर मॅग्नेटाॅन (Bohr magneton)

[latexpage] अणू आणि रेणूंमूळे निर्माण होणारे चुंबकीय क्षेत्र प्रामुख्याने इलेक्ट्रॉनांच्या गतीमुळे निर्माण होते आणि त्यामुळे त्यांच्या चुंबकीय आघूर्णाचे (magnetic moment) मूल्य सर्वसाधारण अनाधुनिक एककाहून बरेच लहान असते. त्यामुळे बोर मॅग्नेटॉन…

समता उल्लंघन (Violation of parity)

[latexpage] (भौतिकी). पॅरिटी उल्लंघन. सममिती (symmetry) आणि अक्षय्यत्वाचे नियम (conservation law) ह्या भौतिकीमधील महत्त्वाच्या संकल्पना आहेत. समता अथवा परावर्तन सममिती (reflection symetry) ही अशीच एक सममिती आहे आणि तिचे उल्लंघन…

अल्फा ऱ्हास सिद्धांत (Theory of Alpha decay)

[latexpage] ($\alpha decay$, $\alpha particle$) अणुकेंद्रकातून अल्फा कण अथवा हीलियमचे $({}_2He^4)$ अणुकेंद्रक उत्सर्जित होऊन होणाऱ्या अणुकेंद्रकाच्या ऱ्हासास अल्फा ऱ्हास म्हणतात. या ऱ्हासाचे सैद्धांतिक स्पष्टीकरण जॉर्ज गॅमो (George Gamow) या रशियन…

किरणोत्सर्ग (Radioactivity)

[latexpage] अस्थायी अणुकेंद्रकांमधून वेगवेगळे कण उत्सर्जित होण्याच्या प्रक्रियेला किरणोत्सर्ग म्हणतात. किरणोत्सर्गाची दोन प्रकारांमध्ये विभागणी करता येईल. पहिल्या प्रकारात नैसर्गिक किरणोत्सर्ग, तर दुसऱ्या प्रकारात प्रयोगशाळांमध्ये तयार करण्यात आलेल्या अणुकेंद्रकांमधून होणारा किरणोत्सर्ग…

द्रव-बिंदू प्रतिकृती (Liquid-drop model)

[latexpage] अणुकेंद्रकांची द्रव-बिंदू प्रतिकृती अणुकेंद्रक (Nucleus) आणि द्रव-बिंदू (Liquid drop) यांमधील साधर्म्यावर आधारित आहे. अणुकेंद्रकाच्या बऱ्याच गुणधर्मांचे स्पष्टीकरण द्रव-बिंदूचे गुणधर्म वापरून करता येते. द्रव-बिंदू प्रतिकृती अणुकेंद्रकासाठी लागू होण्यामागे खालील कारणे आहेत…

क्वार्क (Quark)

[latexpage] कणभौतिकीच्या मानक प्रतिकृतीनुसार (standard model) क्वार्क आणि त्यांचे प्रतिकण (antiparticles) हे मूलभूत कण अथवा मूलकण (elementary particles) मानले जातात. या व्यतिरिक्त लेप्टॉन (Lepton) आणि त्यांचे प्रतिकण आणि न्यूट्रिनो (Neutrino)…

क्वार्कांचे गुणधर्म (Quark’s Properties)

[latexpage] मानक प्रतिकृतीनुसार क्वार्क हे मूलभूत कण आहेत आणि त्यांच्या संयोगाने सर्व पदार्थ तयार होतात. या नोंदीत क्वार्कांच्या गुणधर्मांचे सविस्तर वर्णन केले आहे. क्वार्कांचे प्रमुख गुणधर्म नाव $u(up)$ $d(down)$ $c(charm)$…

न्यूक्लीय मॅग्नेटाॅन (Nuclear Magneton)

[latexpage] अणुकेंद्रांच्या आणि इतर कणांच्या चुंबकीय आघूर्णाचे (magnetic moment) मूल्य अनाधुनिक चुंबकीय आघूर्णाच्या एककाच्या मूल्याहून बरेच कमी असते. त्यामुळे त्यांसाठी न्यूक्लीय मॅग्नेटॉन ($m_n$) हे एकक वापरले जाते. या एककाचे समीकरण…

द ब्रॉग्ली तरंगलांबी (de Broglie wave)

[latexpage] (द्रव्य तरंग; Matter wave). फ्रेंच शास्त्रज्ञ  ल्वी व्हीक्तॉर द ब्रॉग्ली (Louis de Broglie) यांनी १९२४ साली मांडलेल्या परिकल्पनेमध्ये असे म्हटले की, फोटॉनांप्रमाणे (Photon) इलेक्ट्रॉनांसारखे (electron) इतर कण सुद्धा तरंगरूपात…