आगम (Aagam)

आगम (संस्कृतमध्ये आगम) हे क्रियापद मूळ गम् (गम) पासून आले आहे. ज्याचा अर्थ ‘जाणे’ आणि पूर्वपद म्हणजे ‘कडे’ आणि शास्त्रांना ‘जे प्रकट झाले आहे ते’ असे संबोधते. आगम म्हणजे ‘परंपरा’, आणि परंपरा म्हणून पुढे आलेल्या शिकवणी आणि सिद्धांतांचा संदर्भ देते. ‘आगम’ या शब्दाचा अर्थ असा की, जे ज्ञान परंपरेने (गुरु-शिष्य परंपरेने) आले आहे. आगम हे अनुभवावर आधारित धार्मिक आणि व्यावहारिक ज्ञान देणारे ग्रंथ होत. धवमोनी म्हणतात की, “आगम हे हिंदू धर्माचा आधार असलेल्या धार्मिक ग्रंथांचे एक सामान्य नाव आहे”.

आर्यांच्या पूर्वी भारतात स्थायिक असलेल्या द्रविड, ऑस्ट्रिक इ. वैदिकेतर लोकांच्या धार्मिक परंपरेतून हिंदू धर्मात मूर्तिपूजा, देवळे, उत्सव, सणवार इ. अनेक गोष्टी दाखल झाल्या, तसेच विविध धार्मिक संप्रदायही निर्माण झाले. त्यांत वैष्णव, शैव व शाक्त हे मुख्य होत. हिंदू धर्म अनेक वैविध्यपूर्ण परंपरांनी बनलेला आहे, म्हणून सर्व धर्म ‘आगम शास्त्र’ पाळत नाहीत; परंतु बहुतेक लोक असे मानतात की, या संग्रहातील बहुतेक भाग प्राचीन असून  स्पष्टपणे वैदिक काळाच्या आधीचे आहे, तर काही नंतरचे आहेत.

वैदिक धर्माला ज्याप्रमाणे आधारभूत असे संहिता, ब्राह्मणे, उपनिषदे इ. साहित्य आहे, त्याप्रमाणे या पंथांनी आपापल्या आचार-विचारादी मार्गांना आधार म्हणून जे साहित्य रचले त्यांत ‘आगम’ हे महत्त्वाचे साहित्य समजले जाते. वैदिक धर्माच्या साहित्यास ‘निगम’ असेही क्वचित म्हणतात. आगम हा शब्द प्राचीन बौद्ध साहित्यात (उदा., ‘मिलिंदपव्ह’, ‘महावस्तु’ इ.) प्रथा किंवा रूढी या अर्थाने आढळतो. पाचव्या शतकानंतर हा शब्द सुत्तपिटकाच्या पूर्वी ‘निकाय’ म्हटल्या जाणाऱ्या विभागासाठी वापरलेला आहे. तेव्हापासून ‘आगम’ शब्दाला ‘त्या त्या पंथाचे आधारभूत साहित्य’, असा अर्थ प्राप्त झाला असावा. आगमामध्ये प्रामुख्याने मंदिर वास्तुशास्त्र, पूजा विधी, योग आणि ध्यान पद्धती, मंत्र-तंत्र आणि धार्मिक नियम यांचा समावेश होतो.

आगमसाहित्याचे मुख्यत्वे चार विषय आहेत : ज्ञान, योग, क्रिया व चर्या.

• ज्ञान : जो तत्त्वज्ञान आणि विश्वदृष्टीचे वर्णन करतो.
• योग : जी उच्च चेतनेशी एकात्मता निर्माण करणाऱ्या मानसिक आणि शारीरिक पद्धतींचे वर्णन करते.
• क्रिया : ज्यामध्ये पूजा आणि मंदिर बांधकामाचे तपशीलवार वर्णन दिले आहे.
• चर्या : जे उपासनेचे नियम आणि आचारसंहिता वर्णन करते.

यांतील क्रिया–विभागात मुख्यत्वे मंदिरांची रचना, मूर्तींची स्थापना यांचे नियम आणि चर्या–विभागात पूजाविधीचे नियम दिलेले आढळतात. यावरून मूर्तिपूजा व मंदिरांची उभारणी ज्या भारतीय संस्कृतीच्या अवस्थेत सुरू झाली, त्या काळात आगमांची रचना झाली असावी, असा अंदाज आहे. तमिळ कवी तिरुमूलर व माणिक्कवाचगर यांनी शैव आगमांच्या केलेल्या उल्लेखांवरून व काश्मीर शैव संप्रदायाच्या अभ्यासावरून आगमांची रचना नवव्या शतकाच्या सुमारास झाली असावी, असे जे. सी. चतर्जी यांचे मत आहे.

वैष्णव, शैव व शाक्त असे आगमांचे तीन भेद करण्यात येतात. तसेच वैदिक व अवैदिक अशीही आगमांची विभागणी करण्यात येते. जैन-बौद्धादी आगम अवैदिक, तर वेद, तंत्रे व इतिहास-पुराणे हे वैदिक आगम मानतात. आगमिक परंपरांना कधीकधी ‘तंत्रवाद’ असेही म्हणतात. ‘तंत्र’ हा शब्द सामान्यतः शाक्त आगमांसाठी वापरला जातो. आगमसाहित्य विशाल आहे आणि त्यात २८ शैव आगम, ६४ शाक्त आगम (तंत्र देखील म्हणतात), आणि १०८ वैष्णव आगम (पंचरात्र संहितादेखील म्हणतात) आणि असंख्य उप-आगम समाविष्ट आहेत. ते सर्व आज उपलब्ध नाहीत.

आगमांची रचना संवादात्मक आहे, बहुतेकदा शिव आणि शक्ती यांच्यातील संवादाच्या स्वरूपात. देवतांमधील हे संवादात्मक स्वरूप एका दैवी अस्तित्वाने एकाच ठिकाणी आणि वेळी एकाच व्यक्तीला दिलेल्या एकपात्री संवादापेक्षा वेगळे आहे. हे स्वरूप महत्त्वपूर्ण आहे; कारण ते आध्यात्मिक अंतर्दृष्टीला एक सतत, शाश्वत आणि गतिमान संवाद म्हणून चित्रित करते. ज्यामध्ये साधक जागरूकतेच्या योग्य विकासासह प्रवेश करू शकतात. राजेश्वरी घोष म्हणतात की, आगम एका विशिष्ट देवतेच्या शिकवणीद्वारे धार्मिक पूजा आणि नैतिक वैयक्तिक आचरण असलेली अध्यात्माची प्रणाली शिकवतात. आगम धर्मांमधील उपासनेची साधने वैदिक स्वरूपापेक्षा वेगळी आहेत. यजाच्या वैदिक स्वरूपाला प्रतिमा किंवा मंदिराची आवश्यकता नसली, तरी आगम धर्म प्रतिमांवर आधारित असून पूजा उपासनेचे साधन म्हणून वापरतात. प्रतिमा, प्रतिमा आणि मंदिरे ही आगम पद्धतीचा एक आवश्यक भाग आहेत, तर ईश्वरवादी मार्ग हे वैदिक पद्धतीचे पर्यायी साधन आहेत. आगम सिद्धांतांमध्ये कर्म आणि इच्छा ही प्रेरकशक्ती आहेत, तर वैदिक सिद्धांतांमध्ये जीवन स्वतःच मोक्ष आहे. तथापि मध्ययुगीन हिंदू धर्मशास्त्रज्ञांच्या मते, याचा अर्थ असा नाही की, आगम आणि वेद एकमेकांच्या विरुद्ध आहेत. उदा., तिरुमुलरने त्यांचे संबंध असे स्पष्ट केले : “वेद हा मार्ग आहे आणि आगम हा घोडा आहे”.

संदर्भ :

• Chatterji, J. C. Kashmir Shaivaism, 1914.
• Dutta, Amaresh, Encyclopaedia of Indian Literature, Sahitya Akademi, New Delhi, 1987.
• Guru Dutt, K. Kashmir Shaivaism, Bangalore, 1949.
• Klostermaier, Klaus, A Survay of Hinduism, 3rd Ed. New York, 2007.
• Peterson, Indira, Poems of Shiva : The Ajnas of the Tamil Saints, Princeton, 1992.
• Tripathi, S. M.; Gupta, G. B. Psycho-Religious Studies of Man, Mind and Nature, New Delhi, 2019.
• https://mahavirmandirpatna.org/dharmayan/wp-content/uploads/2022/12/Dharmayan-vol.-126-Agama-Ank-ebook-.pdf

समीक्षक : ग्यानदेव उपाडे