सकला मासा (Black King Fish – Rachycentroncanadum)

सकला किंवा “मोडोसा” (मोडूसा) या नावाने संबोधला जाणारा हा मासा सर्वसामान्यात फारसा परिचित नाही. जगभरात ‘कोबीया’ (Cobia) नावाने हा प्रसिद्ध आहे व इंग्रजीत याला ‘ब्लॅक किंग फिश’(Black king fish) , ‘ब्लॅक सामन’ व ‘ब्लॅक बोनिटो’ अशीही नावे आहेत. शास्त्रीय परिभाषेतील याचे नाव रॅचीसेंट्रोन कॅनॅडम् (Rachycentroncanadum)असे असून पर्सिडे (Percoidei ) कुटुंबातील रॅचीसेंट्रीडे (Rachycentridae) कुळामधील त्याची एकमेव प्रजाती आहे. भारतीय किनारपट्टीवर तुरळक आढळणारा हा मोठ्या आकाराचा ‘सकला’ मासा सुमारे १९८० पासून आपले मच्छीमार किनाऱ्यापासून दूर खोल समुद्रात मासेमारी करण्यामुळे सापडू लागले. ही मासेमारी महाजालाने (ट्रॉलजाळे) करावी लागते. करू लागले .  तैवान व काही आग्नेय-आशियाई देशात याचे मोठ्या प्रमाणावर सागरी मत्स्यपालन सुरु झाल्यावर सकला माशाचे महत्त्व वाढले. हा मासा खाण्यास उत्तम असून तो जगभरात ताज्या, गोठवून व धुरावलेल्या (smoked) स्वरुपात विकला जातो.

सकला मासा साधारणता उष्ण कटिबंधीय क्षेत्रातील अॅटलांटिक, पॅसिफिक तेहिंदी महासागरात तसेच ऑस्ट्रेलियात देखील आढळतो. विविधतापसाही  (eurythermal– कोणतेही तापमान सहन करण्यास सक्षम ) असल्याने समशीतोष्ण भागात  उत्तर अमेरिकेतील पश्चिमी समुद्र किनाऱ्यावर सकला मासा सापडल्याच्या नोंदी आहेत.याचा जीवनक्रम व स्थलांतराविषयी अध्यापसखोल माहिती उपलब्ध नाही. परंतु हा दक्षिण अमेरिकेतील मेक्सिकोच्या समुद्रकिनाऱ्याहून उत्तरेकडे स्थलांतर केल्याच्या नोंदी आहेत.

सकला माशाचे शरीर निमुळते लांबट असून डोके काहीसे रुंद व चपटे असते. डोळे लहान, खालचा जबडा वरच्यापेक्षा किंचित पुढे आलेला, दोन्ही जबड्यात छोट्या दातांच्या रांगा, तसेच जीभ व टाळूवर अगदी लहान दात असतात.डोक्यामागे पाठीवर स्वतंत्र व जोडरहित ६-९ काट्यांचा पहिला पृष्ट्पर असून  त्यामागे जोडलेला दुसरा पृष्ट्पर व खालच्या बाजूस तसाच गुदपर असतो. पुच्छ्पर दुभागलेला असला तरी तोकडा असतो. अंगभर बारीक खवले असून कातडी गुळगुळीत वाटते. रंग तपकिरी, काळपट व खालच्याबाजूस राखाडी असून संपूर्ण अंगावर दोन पांढुरके-तपकिरी लांबलचक पट्टे असतात;परिपक्व नर व मादीत पट्टे एकत्र होऊन अधिक उठावदार दिसतात.

सकला माशाचे आयुष्यमान सुमारे १० ते १५ वर्षे असते. बाल्ल्यावस्थेत वाढ जलद होते व नर मासा सुमारे २ वर्षाच्या आंत ५० सेमी लांबीचा होऊन लैंगिकदृष्ट्या परिपक्वहोतो.मादीला परिपक्व होण्यास ३ वर्षे लागतात.हा मासा जास्तीत जास्त २०० सेमी लांबी पर्यंत वाढतो.   सामान्यतः ७० ते १२० सेमी लांबीचे मासे (३० ते ७० किग्रॅ वजनाचे) मासेमारीत दिसून येतात. या माशाच्या अरबी समुद्रातील वंशसमूहाच्या पुनरुत्पादनाविषयी फारशी माहिती उपलब्ध नाही, परंतु ऑस्ट्रेलियात माद्या एप्रिल ते सप्टेंबर, म्हणजे दक्षिण गोलार्धातील थंडीच्या हंगामात अंडी दिल्याची नोंद आहे. मेक्सिको किनाऱ्यालगत अॅटलांटिक सागरात मात्र उन्हाळी हंगामात परिपक्व होतो. मादी १.२ मिमी व्यासाची पक्व अंडी एकाच वेळी न देता अंशतः थोडी थोडी देते, वअशा पत्धतीने एका हंगामात मादीने ३० वेळा अंडी दिल्याची नोंद आहे. प्रजनन काळात नर व माद्या झुंडीने एकत्र येतात, एरवी हा मासा एकट्याने राहणे पसंत करतो.

सकला माशाचे बहुतांश वास्तव्य सागरी पृष्ठभागावर असले तरी तो तलस्थ मासे, खेकडे, मृदुकाय प्राणी व माकूळ यांना खाण्यास समुद्रतळाशी जातो. हा झुंडीने अथवा कळपाने समुद्रात विहरत नाही; मोठ्या आकारामुळे याचे फारसे भक्षक नाहीत म्हणून सकला माशाची एकट्याने फिरून भक्ष्य खाण्याची वृत्ती आहे. भक्ष्यांचा शोध घेत हा मासा प्रवाळद्वीप व कांदळवनात देखील सापडल्याची नोंद आहे. काही शार्कमासे व माही-माही (पोपटमासा) मात्र छोट्या सकला माशांना खातात.

सकला मासा तपमान व क्षार सहनशील असल्याने २° ते ३२° से तपमानात व ५؉ ते ३२؉ क्षारतेत राहू शकतो (؉म्हणजे भाग प्रती हजार सागरी क्षारता मोजण्यासाठी भाग प्रती शंभर- शेकडा प्रमाणाऐवजी  ऐवजी प्रती हजार हे परिमाण वापरले जाते)  म्हणूनच हा मत्स्य संवर्धनास उपयुक्त ठरला आहे. याचे मोठ्या प्रमाणावर संवर्धन समुद्रातील तरंगत्या पिंजऱ्यात तैवान, चीन, व्हीएतनाम व आग्नेय आशियाई देशांत होते. भारतात सुद्धा गेले दशकभर खुल्या समुद्रातील पिंजऱ्यामध्येयाच्या संवर्धनाचे यशस्वी प्रयत्न केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्थेने कारवार येथे केले आहेत. त्या माहितीनुसार हा मासा चटकन माणसाळतो, खाऊ घातलेले तारली मासे खातो, भरभर वाढतो व दीड-दोन वर्षात विक्री योग्य वजनाचा होतो. कृत्रिम संप्रेरके देऊन याचे प्रजोत्पादन देखील करता येते, त्यामुळे भविष्यात हा मासा संवर्धनासाठी मच्छीमारांना वरदायी ठरेल.

संदर्भ :

  • Shaffer, R.V. and E.L. Nakamura, 1989. Synopsis of biological data on the cobia Rachycentroncanadum (Pisces: Rachycentridae). NOAA Tech. Rep. NMFS 82, FAO Fisheries Synopsis 153.
  • Philipose, K.K., Loka, J., Sharma, S.R., Divu, D., Rao, K.S., Sadhu, N., Dube, P., Gopakumar, G. and Rao, G.S., 2013. Farming of cobia, Rachycentroncanadum (Linnaeus 1766) in open sea floating cages in India. Indian Journal of Fisheries, 60(4), pp.35-40.

समीक्षक : नंदिनी देशमुख

Close Menu