अनगारिक धम्मपाल : (१७ सप्टेंबर १८६४—२९ एप्रिल १९३३). एक प्रसिद्ध बौद्ध भिक्षू, बौद्ध धर्माचे पुनरुज्जीवन करणारे आणि बौद्धधर्मप्रसारक. त्यांचा जन्म श्रीलंकेतील डॉन कॅरोलिन्स या ठिकाणी हेवाविथरणा आणि मल्लिका या दाम्पत्यापोटी झाला. त्यांचे बाप्तिस्मानाव डॉन डेव्हिड ठेवण्यात आले. त्यांचे शिक्षण मिशनरी लोकांनी चालविलेल्या ख्रिश्चन कॉलेज, कोट्टे; सेंट बेनेडिक्ट्स कॉलेज, कोटाहेना; एस. थॉमस कॉलेज, मुटवाल आणि कोलंबो अकादमी (रॉयल कॉलेज) येथे झाले.
शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनी पाली भाषा शिकून महास्थवीर नावाच्या बौद्ध विद्वान भदंत हिवाकडुवे श्रीसुमंगल यांच्याकडून बौद्ध धर्माची दीक्षा घेतली आणि आपले नाव बदलून अनगारिक (संन्यासी) धर्मपाल असे ठेवले. ‘धर्मपाल’ म्हणजे ‘धर्माचा रक्षक’. पाली भाषेत ‘अनगारिक’ म्हणजे ‘गृहहीन’. ही भिक्षू आणि गृहस्थ यांच्यामधील एक स्थिती आहे. त्यामुळे त्यांनी आयुष्यभर आठ शीलांचे पालन केले (हत्या, चोरी, लैंगिकक्रिया, अश्लील भाषा, मद्यपान व मादक पदार्थ, दुपारचे जेवण, मनोरंजन, आधुनिक पोशाख आणि आलिशान पलंग यांपासून दूर राहणे).
त्यानंतर ते विदेशी वस्तूंच्या बहिष्काराचा आणि बौद्ध धर्माचा संदेश देण्यासाठी गावोगाव फिरू लागले. पुढे ‘थिऑसॉफिकल सोसायटी’चे कर्नल हेन्री ऑल्कट, हेलेना ब्लाव्हॅट्स्की व लेडबीटर ह्यांची छाप पडून बौद्ध धर्माच्या अभिमानाने सरकारी नोकरी सोडून ते सार्वजनिक कार्यात पडले. १८८४ मध्ये ते कर्नल ऑल्कटबरोबर जपानमध्ये गेले. १८९० साली मद्रास(चेन्नई)जवळील अड्यार येथील थिऑसॉफिकल मेळाव्याला ते हजर राहिले. १८९१ साली अनगारिक धम्मपाल यांनी भारतातील बोधगया येथील महाबोधी महाविहाराला भेट दिली. बुद्धगयेला आल्यावर तेथील बुद्धमंदिराच्या परिसराची दुर्दशा पाहून बुद्धमंदिराची जागा व देखभाल तेथील महंताकडून बौद्ध लोकांकडे यावी, म्हणून त्यांनी कित्येक वर्षे खटपट केली. पण त्यात कायदेशीर मालकीचा प्रश्न निघून ते प्रकरण कोर्टाकडे गेले. मात्र आजही बुद्धगया मुक्ती आंदोलन सुरू आहे.
१८९१ साली बुद्धगयेला आंतरराष्ट्रीय बौद्ध परिषदही त्यांनी घेतली. १८ सप्टेंबर १८९३ रोजी धर्मपालांना शिकागो येथील जागतिक धर्मपरिषदेत दक्षिणी बौद्ध धर्माचे प्रतिनिधी म्हणून आमंत्रित करण्यात आले होते. तिथे त्यांची स्वामी विवेकानंदांशी भेट झाली आणि त्यांच्याशी त्यांचे चांगले संबंध निर्माण झाले. त्यांच्या खटपटीने सीलोन (श्रीलंका) व कलकत्ता (कोलकाता) येथे महाबोधी सोसायटीची स्थापना झाली. न्यूयॉर्क व लंडन येथे बौद्ध मिशनची त्यांनी स्थापना केली. बौद्ध धर्म आधुनिक विज्ञानाशी सुसंगत आहे, हे सिद्ध करण्याच्या प्रयत्नात त्यांना उत्क्रांतीच्या विषयात विशेष रस होता.
आपल्या ४० वर्षांच्या आयुष्यात अनगारिक धम्मपालांनी भारत, श्रीलंका आणि जगातील इतर देशांमध्ये बौद्ध धर्माचा प्रसार करण्यासाठी अनेक उपाययोजना केल्या. त्यांनी असंख्य शाळा आणि रुग्णालये बांधली. त्यांनी अनेक ठिकाणी बौद्ध मठांच्या बांधकामाची सुरुवातही केली. सारनाथ येथील प्रसिद्ध महाविहार त्यांनीच बांधला होता.
१३ जुलै १९३१ रोजी धम्मपाल यांनी औपचारिकपणे बौद्ध भिक्षू बनून संन्यासाची शपथ घेतली. १६ जानेवारी १९३३ रोजी त्यांचा दीक्षाविधी पूर्ण झाला आणि त्यांनी उपसंपदा (उपसंपदेचे पवित्र विधी) स्वीकारून भिक्षू ‘देवमित्र धर्मपाल’ हे नाव धारण केले. धम्मपालांचे बहुतेक साहित्य ‘रिटर्न टू राइटियसनेस : अ कलेक्शन ऑफ स्पीचेस, एसेज, अँड लेटर्स ऑफ द अनगारिक धर्मपाल’ (संपादक आनंद गुरुगे. कोलंबो, शिक्षण आणि संस्कृती मंत्रालय (१९६५)) मध्ये संग्रहित आहे.
वयाच्या ६९ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले. त्यांची राख मूलगंधा कुटी विहारच्या बाजूला असलेल्या एका लहान दगडी स्तूपात ठेवण्यात आली.
२०१४ मध्ये भारत आणि श्रीलंकेने धम्मपालांच्या १५० व्या जयंतीनिमित्त टपाल तिकिटे जारी केली, तसेच श्रीलंकेच्या मध्यवर्ती बँकेने एक स्मारक नाणेदेखील जारी केले. कोलंबोमध्ये त्यांच्या सन्मानार्थ एका रस्त्याला ‘अनगारिक धम्मपाल मावथा’ (अनगारिक धर्मपाल स्ट्रीट) असे नाव देण्यात आले. धम्मपालांच्या जीवनचरित्रावर आधारित ‘अनगारिक धर्मपाल श्रीमथानो’ हा चरित्रात्मक चित्रपट प्रदर्शित झाला होता.
अनगारिक धम्मपाल यांचा मुख्य प्रभाव १९ व्या आणि २० व्या शतकातील आशिया, यूरोप आणि अमेरिकेतील बौद्ध पुनरुज्जीवनावर पडला. त्यांच्या कार्याचा प्रभाव प्रामुख्याने श्रीलंकेतील सिंहली बौद्ध समाज, भारतातील बौद्ध स्थळांचे पुनरुज्जीवन, थिऑसॉफिकल सोसायटीचे सदस्य आणि पाश्चात्त्य जगतातील बौद्ध धर्माचे अभ्यासक व अनुयायी यांच्यावर मोठ्या प्रमाणावर पडला.
संदर्भ :
- Harvey, Peter, An Introduction to Buddhism : Teachings, History, and Practices, Cambridge, 1990.
- McMahan, David L. The Making of Buddhist Modernism, Oxford, 2009.
- Prothero, Stephen R. The white Buddhist : The Asian Odyssey of Henry Steel Olcott, Bloomington, 1996.
- बरुआ, दीपककुमार, ‘बुद्धगया मंदिर : त्याचा इतिहास’, बुद्धगया मंदिर व्यवस्थापन समिती, १९८१.
समीक्षक : ग्यानदेव उपाडे
Discover more from मराठी विश्वकोश
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
