कारिको, कॅटलिन : (१७ जानेवारी १९५५). हंगेरीत जन्मलेल्या अमेरिकन जीवशास्त्रज्ञ. कोविड-१९ विरुद्ध प्रभावी एम-आरएनए (mRNA; संदेशवाहक आरएनए) लसी विकसित करण्याऱ्या न्यूक्लिओसाइड (न्यूक्लिइक आम्लाचे संरचनात्मक उप-एकक) सुधारणांबद्दलच्या तंत्रज्ञानाच्या शोधांसाठी त्यांना आणि…
नायजर-काँगो भाषासमूहातील एक उपगट. अटलांटिक भाषा या प्रामुख्याने पश्चिम आफ्रिकेच्या सेनेगल, गॅम्बिया, गिनी-बिसाऊ, गिनी, सिएरा लिओन आणि लाइबेरिया या प्रदेशात बोलल्या जातात. हा प्रदेश अटलांटिक महासागराच्या किनाऱ्यावर वसलेला आहे. म्हणून…
दक्षिणपूर्व आशियाच्या मुख्य भूभागापासून (सुंदा) दूर असलेल्या बेटांवर प्राचीन मानव (होमिनिन्स) समुद्र ओलांडून कसे आणि कधी पोहोचले? यांविषयीचा प्राचीन पुरावा इंडोनेशियातील वॉलेसियामधील सर्वांत मोठ्या बेटांपैकी एक असलेल्या सुलावेसी बेटावर मिळाला…
आंग्रे, सेखोजी कान्होजी : (१७०५-२८ ऑगस्ट १७३३). आंग्रे घराण्यातील एक कर्तबगार पुरुष आणि मराठा आरमाराचे सरखेल. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्यानंतर त्यांच्या कर्तृत्वाचा वारसा समर्थपणे पुढे नेणारे त्यांचे ज्येष्ठ सुपुत्र म्हणजे…
आंग्रे, संभाजी कान्होजी : (मृत्यू : १७४२). मराठा आरमाराचे एक देदीप्यमान नेतृत्व, कुशल आरमारी प्रशासक आणि पराक्रमी ‘सरखेल’. कान्होजी आंग्रे यांनी निर्माण केलेल्या आरमारी सत्तेचा वारसा पुढे नेत असतानाच, त्यांनी…
बऱ्हाणपूर. मध्य प्रदेशातील एक मध्ययुगीन ऐतिहासिक शहर. ‘बाब-ए-दख्खन’ (दक्षिणेचे प्रवेशद्वार) या नावानेही प्रसिद्ध. या स्थळाच्या नावाबद्दल मतमतांतरे आहेत. ‘स्कंदपुराणा’तील तापी माहात्म्यानुसार या शहराचे नाव ब्रघ्नपूर होते. भृगुऋषींनी येथे तप केल्यामुळे…
गणिताच्या क्षेत्रातील सर्वोच्च सन्मान म्हटला की, फील्ड्स पदकाचे नाव सर्वप्रथम घेतले जाते. अनेक विद्यार्थी आणि संशोधक या पुरस्काराबद्दल उत्सुक असतात, कारण हा पुरस्कार गणितातील नोबेल पुरस्कार म्हणून ओळखला जातो. मात्र…
परशुरामभाऊ पटवर्धन या उत्तरपेशवाई कालखंडातील एका मातब्बर मराठी सरदाराने कर्नाटकाच्या वायव्य भागावर इ. स. १७९१-९२ मध्ये केलेली स्वारी. त्या वेळी म्हैसूर राज्याचा अधिपती टिपू सुलतानाविरुद्ध मराठे, निजाम आणि इंग्रज या…
कुस्टो, झाक इव्ह : (११ जून १९१० — २५ जून १९९७). फ्रेंच नौदल अधिकारी, समुद्रशास्त्रज्ञ, चित्रपट निर्माते आणि लेखक. त्यांनी पहिले यशस्वी मुक्त परिपथ स्वयंपूर्ण पाण्याखालील श्वासोच्छवासाचे उपकरण (SCUBA) सह-तयार…
स्वरूप / व्याख्या : भारतीय परिचर्या परिषद (Indian Nursing Council – INC) ही भारतातील परिचर्या शिक्षण व व्यवसायाचे मानक निश्चित करणारी व नियमन करणारी एक केंद्रीय वैधानिक संस्था आहे. ही…
एक तात्त्विक संज्ञा. प्राचीन ग्रीक तत्त्वज्ञ ॲरिस्टॉटल (इ.स.पू. ३८४–३२२) याच्या विचारांवर ती आधारित असून तिला तत्त्वज्ञानाची व्यापक आणि दीर्घकालीन परंपरा आहे. निरीक्षण, अनुभव, विवेक आणि तर्क यांवर आधारलेली ही विचारधारा…
फुंज, ईनेझ : (११ एप्रिल १९४९). चिनी पर्यावरणतज्ज्ञ. कॅलिफोर्निया विद्यापीठात वातावरणीय विज्ञानाच्या प्राध्यापिका आणि पृथ्वी-ग्रह विज्ञान विभाग व पर्यावरण विज्ञान, धोरण-व्यवस्थापन विभागात संयुक्तपणे नियुक्तीत आहेत. त्या बर्कले इन्स्टिट्यूट ऑफ द…
बक, लिंडा : (२९ जानेवारी १९४७). अमेरिकन शास्त्रज्ञ. त्यांना रिचर्ड अॅक्सल यांच्यासह २००४ मधील गंध संवेदना ग्रहण विषयीच्या संशोधनासाठी शरीरक्रियाविज्ञान वा वैद्यकशास्त्र विषयाचे नोबेल पारितोषिक प्रदान करण्यात आले. बक यांचा…
चर्चच्या सभागृहात किंवा प्रार्थनेच्या ज्या जागी बाप्तिस्मा हा ख्रिस्ती संस्कारविधी करण्यात येतो, अशी जागा. बाप्तिस्मागृहाचा इंग्रजी शब्द बाप्तिस्ट्री हा मूळचा लॅटिन शब्द बाप्तिस्टेरीयम (Baptisterium) शब्दावरून तयार करण्यात आलेला असून त्याचा…
‘ॲनातोलियन भाषासमूह’ या नावाने काळ्या समुद्राच्या दक्षिणेकडील प्राचीन ॲनातोलिया म्हणजेच आजच्या तुर्किये व आसपासच्या प्रदेशातील लुप्त भाषांचा निर्देश होतो. यामध्ये इंडो-यूरोपियन भाषाकुळातील हिटाइट, लुवियन (अ आणि ब), लिसियन, लिडियन, पलाईक,…