मराठी विश्वकोश

नागसेन (Nāgasena)

इ.स.पू. दुसरे शतकातील एक प्रख्यात बौद्ध भिक्खू, महान तर्कशास्त्रज्ञ आणि तत्त्ववेत्ते. ग्रीक राजा मिनांडर (ज्याला पालि साहित्यात 'मिलिन्द' म्हटले गेले आहे) आणि नागसेन यांच्यातील तात्विक संवाद 'मिलिन्दपञ्हो' (Milindapañha - मिलिंद…

मैत्तेय बुद्ध (Metteyya Buddha)

पाली त्रिपिटकात सिद्धार्थ गौतम बुद्धानंतर भावी बुद्ध म्हणून मैत्तेय बुद्धांचे नाव येते. कालक्रमानुसार चोवीस बुद्धांनंतर पंचवीसवे बुद्ध गौतम बुद्ध आणि त्यांच्यानंतर सव्वीसवे बुद्ध मैत्तेय (Metteyya) बुद्ध आहेत. सध्या सुरू असलेल्या…

रामचंद्र बाळकृष्ण जयकर (Ramchandra Balkrishna Jaykar)

जयकर, रामचंद्र बाळकृष्ण : (७ जानेवारी १८२६ - २ ऑगस्ट १८६६ ?). एकोणिसाव्या शतकातील महाराष्ट्रातील एक थोर समाजसुधारक आणि परमहंस सभेचे पहिले आणि अखेरचे अध्यक्ष. त्यांचा जन्म मुंबई येथे पाठारे…

परमहंस सभा

एकोणिसाव्या शतकातील महाराष्ट्रातील एक समाजसुधारक संस्था. दादोबा पांडुरंग तर्खडकर तिचे प्रवर्तक होते, तर रामचंद्र बाळकृष्ण जयकर तिचे पहिले आणि अखेरचे अध्यक्ष होते. १८४४ मध्ये सुरत येथे दादोबा पांडुरंग यांनी दुर्गाराम…

आर्थिक भूगोल (Economic Geography)

निसर्गातील साधन संपत्तीचा योग्य पद्धतीने वापर करण्यासंदर्भातला अभ्यास आर्थिक भूगोलात केला जातो. भूगोलशास्रात प्रामुख्याने निरीक्षण, प्रयोग आणि विश्लेषण या क्रियांद्वारे निसर्गातील घडामोडींचे सुसुत्रपद्धतीने मिळविलेले ज्ञान अभ्यासले जात असते. या ज्ञानाची…

अ डॉल्स हाउस (A Doll’s House)

अ डॉल्स हाउस : (१८७९). जागतिक नाट्यपरंपरेत वास्तववादी नाटकाचा प्रारंभ करणारी नाट्यकृती. हेन्‍र‍िक इब्सेन (१८२८-१९०६) या नॉर्वेच्या नाटककाराचे १८७९ मध्ये लिहिलेले आणि त्याच वर्षी प्रथमतः सादर केलेले हे तीन अंकी…

श्रीनिवास भट्ट (Shrinivasa Bhatta)

भट्ट, श्रीनिवास : (१६२५ - १६९५). योगप्रकारातील हठयोग विषयावरील ‘हठरत्नावली’ या ग्रंथाचे लेखक. त्यांनी श्रीनिवास योगी या नावाने ग्रंथाचे लेखन केले आहे. ग्रंथाच्या पहिल्या अध्यायाच्या सुरुवातीलाच भट्ट यांनी स्वतःबद्दलची माहिती…

ॲनॅक्सॅगोरस

ॲनॅक्सॅगोरस (Anaxagoras)

ॲनॅक्सॅगोरस : (इ.स.पू.सु. ५०० — इ.स.पू.सु. ४२८). प्राचीन ग्रीक तत्त्वज्ञ. त्याचा जन्म आशिया मायनरच्या क्लाझॉमेनी (आयोनिया) या ठिकाणी झाला. त्यामुळे ‘क्लाझॉमेनीचा ॲनॅक्सॅगोरस’ या नावानेही तो प्रसिद्ध आहे. तत्त्वज्ञान हा त्याच्या…

हेली गुब्बी ज्वालामुखी (Hayli Gubbi Volcano)

पूर्व आफ्रिकेतील इथिओपिया या देशातील एक ढाल ज्वालामुखी. ज्या ज्वालामुखी क्रियेत मध्यवर्ती नळीतून भूपृष्ठावर आलेला बेसाल्टासारखा सुवाही लाव्हा जागच्या जागी साचून न राहता बऱ्याच विस्तृत प्रमाणात पसरतो; लाव्ह्याचे असे थर…

कॅच–२२ (Catch-22)

कॅच–२२ (१९६१) आधुनिक इंग्रजी साहित्यातील महत्त्वपूर्ण कादंबरी. अमेरिकन लेखक जोसेफ हेलर (१९२३-१९९९) यांची ही उपरोधिक स्वरूपाची युद्धकादंबरी आहे. ही कादंबरी युद्धाची शौर्यगाथा सांगत नाही; उलट युद्धात अडकलेल्या माणसांच्या मनात चाललेल्या…

ग्रिमचा नियम (Grimm’s law)

जर्मानिक भाषांच्या ध्वनिपरिवर्तनाचा नियम. ‘ग्रिमचा नियम’ हा जर्मानिक भाषांमधील विशिष्ट ध्वनिबदलांविषयीचा ऐतिहासिक भाषाविज्ञानातील एक नियम आहे. याकोप ग्रिम या भाषातज्ज्ञाने इ.स. १८१९ मध्ये आपल्या ‘दॉयचं ग्रामाटिक’ (Deutsche Grammatik) पुस्तकात या…

निरंतर गती (Perpetual Motion)

यंत्राची काल्पनिक संकल्पना. निरंतर गतीत यंत्र एकदा सुरू केल्यानंतर बाह्य ऊर्जा पुरवठ्याशिवाय सतत कार्य करत राहील आणि यंत्रामध्ये ऊर्जा क्षय न होता, ते अनंत काळ चालू राहील अशी कल्पना मांडली…

शिवाजीराव भाऊराव निलंगेकर – पाटील (Shivajirao Bhaurao Nilangekar–Patil )

निलंगेकर-पाटील, शिवाजीराव भाऊराव (Nilangekar–Patil, ShivajiraoBhaurao) : (९ फेब्रुवारी १९३१– ५ ऑगस्ट २०२०). महाराष्ट्र राज्याचे तेरावे मुख्यमंत्री. त्यांचा जन्म नणंद (ता. निलंगा, जि. लातूर) येथे झाला. शिवाजीराव यांचे मूळ आडनाव गायकवाड;…

कन्‍फेशनल काव्‍य (Confessional Poetry)

आधुन‍िक काळातील एक अमेर‍िकन काव्यपरंपरा. Confession (कन्‍फेशन) या इंग्रजी शब्‍दाचा मराठीमध्‍ये ‘कबुलीजबाब’, असा अर्थ होतो. अमेरिकेमधील विसाव्या शतकाच्या मध्यातील (१९५०-१९६० च्या दशकातील) एक म‍हत्त्वपूर्ण काव्‍यपरंपरा/चळवळ म्‍हणून ‘कन्‍फेशनल काव्‍या’कडे पाहिले जाते.…

अन्नामलई विद्यापीठ (Annamalai University)

भारतातील एक सर्वांत मोठे, अग्रगण्य विद्यापीठ. हे विद्यापीठ तमिळनाडू राज्यातील चिदंबरम, जिल्हा कडलूर (पूर्वीचा अर्काट) येथे स्थित असून विद्यापीठाची स्थापना इ. स. १९२९ मध्ये झाली. दक्षिण भारतातील उच्च शिक्षणाच्या क्षेत्रात…