ग्रासमानचा नियम हा ऐतिहासिक भाषाविज्ञानातील, विशेषतः इंडो-यूरोपीयन भाषांमधील ध्वनिबदलाविषयीचा एक नियम आहे. हा नियम ग्रीक आणि संस्कृत भाषांमध्ये आढळणाऱ्या ध्वनी विसदृशीकरणाच्या (dissimilation) प्रक्रियेतील सुसूत्रता प्रामुख्याने अधोरेखित करतो. हा नियम भाषाशास्त्रज्ञ…
इंडोनेशिया येथील सुलावेसी बेटावरील अश्मयुगीन स्थळे. या बेटावरील तालेपू-कॅलिओ आणि लिआंग बुलू बेट्टू या अश्मयुगीन स्थळांवर पुरातत्त्वीयदृष्ट्या महत्त्वाचे पुरावे मिळतात. यातील कॅलिओ आणि तालेपू ही दोन्ही स्थळे दक्षिण सुलावेसीमध्ये वालनाए…
कन्नमवार, मारोतराव (Kannamwar, Marotrao) : (१० जानेवारी १९०० – २४ नोव्हेंबर १९६३). महाराष्ट्र राज्याचे दुसरे मुख्यमंत्री व एक स्वातंत्र्य सेनानी. त्यांचा जन्म विदर्भातील चांदा (चंद्रपूर) येथे सांबशिवपंत व गंगाबाई या…
अँब्रोझ, संत : (? ३३९—? ३९७). एक ख्रिस्ती धर्मशास्त्रवेत्ते. त्यांना मिलानचे संत अँब्रोझ या नावानेही ओळखले जाते. त्यांचा जन्म जर्मनीतील ऑगस्टा ट्रेव्हेरोरम (सध्याचे ट्रायर) या ठिकाणी झाला. त्यांचे वडील सिनेटर…
प्रस्तावना : आरोग्य सेवेमध्ये औषधोपचार (Medication Therapy) हा रुग्णांच्या उपचार व्यवस्थापनाचा कणा मानला जातो. रुग्णास विविध आजारांमध्ये तोंडावाटे दिली जाणारी औषधे (Oral Medications) ही सर्वाधिक वापरली जाणारी, सुलभ व तुलनेने…
जीवविज्ञानात जेव्हा मासे सामाजिक कारणाने समूहात राहतात त्याला शोलिंग (Shoaling) असे म्हणतात; तर मासे एकाच दिशेने सुसूत्रपणे पोहत असतात त्याला स्कूलिंग (Schooling) म्हणतात. या नोंदीमध्ये समूहन हा शब्द दोन्हीसाठी वापरला…
अभिजात हिंदुस्थानी संगीतातील एक गायनप्रकार. तो सुगम शास्त्रीय किंवा उपशास्त्रीय संगीत विभागात गणला जातो. सुरुवातीला भारताच्या उत्तर भागात प्रामुख्याने वाराणसी आणि आसपासच्या परिसरात याचे गायन केले जात असे. तेथे ग्रामीण…
धुळप, आनंदराव : (कार. १७६४-१७९५). मराठेशाहीतील एक प्रसिद्ध आरमार सुभेदार आणि दर्यावर्दी. मराठ्यांच्या इतिहासात आरमार या राज्यांगाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी ‘ज्यापाशी आरमार, त्याचा समुद्र’ हे धोरणात्मक सूत्र…
प्रस्तावना : माहिती व तंत्रज्ञानाच्या युगात आरोग्यसेवा क्षेत्र झपाट्याने रूपांतरित होत आहे. रुग्णसेवेची गुणवत्ता, सुरक्षितता, कार्यक्षमता आणि पारदर्शकता वाढवण्यासाठी अंकीय (digital) साधने, माहिती प्रणाली आणि सामग्री-आधारित (data-based) निर्णयप्रक्रिया यांचा मोठ्या…
इजिप्तची राजधानी कैरो येथील एक प्रसिद्ध विद्यापीठ. इस्लामिक शिक्षणाच्या इतिहासात अनन्यसाधारण महत्त्व असणारे जगातील सर्वांत प्राचीन आणि सातत्याने कार्यरत असलेल्या विद्यापीठांपैकी हे एक विद्यापीठ आहे. विशेषतः या विद्यापीठाची सुन्नी इस्लामिक…
फर्जंद, कोंडाजी : (मृत्यू १६८२). शिवकालीन इतिहासातील एक पराक्रमी योद्धा, निष्ठावान सरदार आणि गनिमी काव्यातील निष्णात सेनानी. छत्रपती शिवाजी महाराज आणि छत्रपती संभाजी महाराज या दोन्ही छत्रपतींच्या कार्यकाळात त्यांनी आपल्या…
आंग्रे, मानाजी कान्होजी : (मृत्यू : १२ सप्टेंबर १७९८). सरखेल आंग्रे घराण्यातील एक कर्तबगार पुरुष. मानाजी आंग्रे हे कान्होजी आंग्रे आणि त्यांच्या द्वितीय पत्नी राधाबाई ऊर्फ लक्ष्मीबाई यांचे पुत्र होते.…
आंग्रे, तुळाजी कान्होजी : (मृत्यू १७८६) मराठा आरमारातील एक देदीप्यमान नेतृत्व आणि सरखेल कान्होजी आंग्रे यांची द्वितीय पत्नी राधाबाई उर्फ लक्ष्मीबाई यांचे पुत्र. कान्होजींना एकूण सहा पुत्र होते, त्यांपैकी तुळाजी…
विआझोव्स्का, मारीना : (२ डिसेंबर १९८४). युक्रेनियन गणितज्ञ. आठ मितींमध्ये गोल-आवेष्टण समस्येचे निराकरण केल्याबद्दल आणि फूर्ये विश्लेषणातील संबंधित चरम समस्या व अंतर्वेशन समस्यांमधील योगदानासाठी त्यांना २०२२ मध्ये फील्ड पदकाने सन्मानित…
व्हाइसमान,ड्र्यू : (७ सप्टेबर १९५९). अमेरिकन प्रतिक्षमता-तज्ञ.त्यांच्या आरएनए (रिबोन्यूक्लिइक आम्ल) मधील अभूतपूर्व संशोधनामुळे आरएनए उपचार पद्धतीच्या विशेषतः एम-आरएनए (m-RNA) लसनिर्मिती विकासाचा मार्ग मोकळा झाला. एम-आरएनए न्यूक्लिओसाइडमध्ये (आरएनएचे संरचनात्मक उप-एकक) बदल…