अमूर्त स्वरूपातील एक चलन. विनिमयाचे माध्यम म्हणून चलनाचा इतिहास हा वस्तूविनिमयापासून ते संगणकयुगातील आभासी चलनापर्यंत अत्यंत रोचक असा आहे. चलन हे व्यवहाराचे माध्यम म्हणून सर्वमान्य आणि सर्वांना स्वीकारार्ह्य होण्यासाठी चलनाला…
मोग्गल्लान व्याकरणकार (मोग्गल्लान/मोग्गलान/मोग्गलायन–moggallāna/moggalāna/mogga-lāyana) पाली भाषेचे श्रीलंकेतील प्रसिद्ध व्याकरणकार व ‘मोग्गल्लान व्याकरण’ या ग्रंथाचे कर्ते. श्रीलंकेतील उदुम्बरगिरीच्या महाकस्सप्पांचे शिष्य आणि अनुराधपुरातील थूपाराम विहाराचे अधिपती. तिपिटक (त्रिपिटक) साहित्याबरोबरच पाली व्याकरण आणि संस्कृत…
बलाने केलेले कार्य (work) वस्तूने मार्गक्रमण केलेल्या मार्गावर अवलंबून न राहता केवळ सुरुवातीच्या आणि अंतिम स्थितीवर अवलंबून असते, या बलाला अक्षय्य बल असे म्हणतात. अशा बलाच्या प्रभावाखाली वस्तू एका बंद…
द्रव किंवा वायू माध्यमातून गुरुत्वाकर्षणामुळे कोणतीही वस्तू स्थिर गतीने खाली पडते, या वेगाला अंतिम वेग असे म्हणतात. या अवस्थेत वस्तूचा वेग स्थिर राहतो आणि कालानुसार वाढत नाही. द्रवगतिकी (fluid dynamics)…
निजाम-पेशवे संबंध आणि चौथवसुली (इ. स. १७०७-१८०३). निजाम-पेशवे संबंध हे सातत्याने बदलणाऱ्या सत्तासंतुलनाच्या वाटाघाटीवर होते, ज्यात चौथवसुली हे मुख्य राजकीय हत्यार होते, म्हणून निजाम-पेशवे संबंधांत निजामाकडून वसूल केल्या जाणाऱ्या चौथाई…
अठराव्या शतकात मराठ्यांनी दख्खनमधील मोगल परगण्यांमधून चौथाई आणि सरदेशमुखी हक्कांच्या वसुलीकरिता तयार केलेली एक प्रशासकीय व्यवस्था. ब्रिटिश इतिहासकारांनी चौथाईला अनेकदा ‘खंडणी’ म्हणून मांडले असले, तरी समकालीन मोडी व फार्सी कागदपत्रांनुसार…
जुआन, ॲनेट व्हॅन : ( जून १९६९). अमेरिकन ऊर्जानिर्मिती क्षेत्रातील नामांकित अभियंता. लाटांपासून ऊर्जानिर्मिती करणे या झपाट्याने विस्तारणाऱ्या क्षेत्रातील त्या अग्रणी तज्ञमार्गदर्शक आहेत. जुआन यांचा जन्म एका लष्करीतळावर झाल्याने त्यांच्या जन्मतारीखेबाबत…
मॉस, सिंथिया (Moss, Cynthia) : (२४ जुलै १९४०). अमेरिकन नीतिशास्त्रज्ञ, संवर्धनवादी, वन्यजीव संशोधक आणि लेखिका. त्यांचा अंबोसेलीच्या आफ्रिकन हत्तींच्या लोकसंख्याशास्त्र, वर्तन, सामाजिक संघटन आणि लोकसंख्या गतिशीलतेवर अभ्यास केंद्रित आहेत. मॉस यांचा…
अणुकेंद्रात घडणारी प्रक्रिया, ज्यात अणुकेंद्राची रचना बदलते आणि त्यातून ऊर्जा, नवीन कण किंवा नवीन अणुकेंद्रे निर्माण होतात. या अभिक्रियांमध्ये अणुकेंद्रातील प्रोटॉन आणि न्यूट्रॉन यांच्या परस्परसंयोजनाचा सहभाग असतो. त्यामुळे ही अभिक्रिया…
प्रा. हेमचंद्र चिंतामणी प्रधान : (३० जून १९४६ — २६ डिसेंबर २०२४). भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ. त्यांचा जन्म ठाणे, महाराष्ट्र येथे झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण ठाण्याच्या मो. ह. विद्यालयात झाले असून ते…
प्रसविका म्हणजेच सुईण किंवा दाई. प्रसविका – परिचारिका तज्ज्ञ ही परिचर्या विज्ञान व प्रसूतिशास्त्र यांचा समन्वय साधणारी, प्रगत कौशल्ययुक्त, स्वायत्त व समाज आरोग्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची व्यावसायिक शाखा आहे. गर्भधारणा,…
माथुर, डॉ. अरविंद : (२५ स्पटेंबर १९५३). भारतीय वैद्यकशास्त्राचे कुशल शल्यचिकित्सक. ते वैद्यकीय संशोधनाचे अतिशय उत्कट समर्थक आहेत. वृद्धांच्या आरोग्यसेवेसाठी डॉक्टर आणि परिचारिकांसाठी विविध प्रशिक्षण कार्यक्रम विकसित करण्यासाठी त्यांनी जागतिक…
पिशारोटी, पिशारोथ राम : (१० फेब्रुवारी १९०९ — २४ सप्टेंबर २००४). भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ आणि हवामानशास्त्रज्ञ. पिशारोटी यांचा जन्म केरळ (केरलम) राज्यातील कोल्लेनगोड गावात झाला. त्यांचे प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण तेथेच…
राव, वेलचाला प्रवीण : (१७ जानेवारी १९५९). भारतीय कृषितज्ज्ञ. शिक्षक, संशोधक आणि सक्षम प्रशासक म्हणून त्यांचे कृषी क्षेत्रात मोलाचे योगदान आहे. राव यांचा जन्म तेलंगणा राज्यात झाला. आई-वडिलांसह इतर शेतकऱ्यांना…
जारोरी, गौतम : (जन्मदिनांक उपलब्ध नाही). भारतीय जीवशास्त्रज्ञ. त्यांचा जन्म राजस्थानमधील कनोर या गावात झाला. त्यांचे प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण खाजगी शाळेत राजस्थानात येथेच झाले. शालांत परीक्षेत ते राज्यातून प्रथम…