तंतुमय स्वरूप असलेल्या काही सिलिकेट खनिजांचा समूह. यामध्ये प्रामुख्याने सर्पेंटाइन गटातील क्रिसोटाइल आणि अँफिबोल गटातील क्रॉसिडोलाइट, ॲमोसाइट (ग्रुनेराइटचे व्यावसायिक नाव), ट्रेमोलाइट, ॲक्टिनोलाइट व अँथोफिलाइट यांचा समावेश होतो. क्रॉसिडोलाइट हे रिबेकाइट…
बेरिलियम-ॲल्युमिनियम ऑक्साइड गटातील खनिज. याच्या काही जातींमधील अलेक्झांड्राइट (रंग बदलणारा प्रकार) व कॅट्स आय (डोळ्याच्या आकारासारखा) विशेष प्रसिद्ध. ग्रीक शब्द 'क्रिसोबेरील' हे क्रिसोस आणि बेरिलोस पासून आले असून त्याचा अर्थ ‘सोनेरी…
खाँ, असद अली : (१ डिसेंबर १९३८—१४ जून २०११). अभिजात भारतीय हिंदुस्थानी संगीतातील जयपूर बीनकर घराण्याचे रुद्रवीणावादक. त्यांचा जन्म अलवर, उत्तर प्रदेश येथे झाला. त्यांच्या घराण्यात रुद्रवीणा वादनाची सुरुवात १८…
असगरीबाई : (१२ ऑगस्ट १९१८–९ ऑगस्ट २००६). अभिजात भारतीय हिंदुस्थानी रागदारी संगीतातील प्राचीन व उच्च श्रेणीच्या धृपद गानप्रकारातील गायिका. त्यांचा जन्म बिजावर (छतरपूर जिल्हा, मध्य प्रदेश) येथे झाला. असगरीबाईंची आई…
उत्पादनासाठी लागणारा कच्चा माल, मजूर, बाजारपेठ, वाहतूक खर्च यांसारख्या विविध आर्थिक घटकांचा विचार करून उत्पादन खर्च सर्वांत कमी आणि नफा सर्वांत जास्त मिळेल, अशा योग्य जागेची निवड करण्याच्या शास्त्रीय अभ्यासाला…
अरुण मित्र : ( २ नोव्हेंबर १९०९ - २२ ऑगष्ट २०००) भारतीय बंगाली साहित्यातील प्रख्यात कवी, पत्रकार आणि फ्रेंच साहित्य अनुवादक. प्रचलित भावना व काव्यरूपांपासून वेगळे होत, समकालीन सामाजिक वास्तव,…
जैन धर्मात पाच महाव्रते व पाच अणुव्रते (लहुव्रते) अशी दोन प्रकारची व्रते आहेत. जैन आचार्य उमास्वाती यांनी व्रतींचे दोन प्रकार कल्पिले आहेत. एक, अणुव्रतांचे पालन करणारे ते ‘अगारी’ आणि दोन,…
फेल्स्पार गटातील खनिज. ॲनॉर्थोक्लेजमध्ये पोटॅशियमचे प्रमाण कमी आणि सोडियमचे प्रमाण जास्त असून त्याची रासायनिक संज्ञा (Na,K)AlSi3O8. पाटनपृष्ठातील पाटन (010) व (001) असून कोन जवळजवळ ९०° असतो. स्फटिक प्रणाली त्रिनताक्ष. स्फटिकांचा…
अँफिबोल गटातील कॅल्शियम-समृद्ध सिलिकेट खनिज. ॲक्टिनोलाइट खनिजाचे नाव ॲक्टिस (aktis;किरण) आणि लिथोज (lithos; दगड) या ग्रीक शब्दांवरून आले असून त्याच्या अर्थ किरणाकार स्फटिकरचने असा होतो. हे खनिज मॅग्नेशियम समृद्ध ट्रेमोलाइट…
सल्फेट गटातील खनिज. रासायनिक संज्ञा CaSO4 (कॅल्शियम २९.४४, सल्फर २३.५५, ऑक्सिजन ४७.०१). भूवैज्ञानिक ए. जी. वेर्नेर यांना १७९४ मध्ये हे खनिज प्रथम आढळून आले. यामध्ये पाण्याचा अंश नसल्याने निर्जल या अर्थाच्या…
कार्बोनेट गटातील खनिज. कॅल्शियम कार्बोनेटचे बहुरूप. रासायनिक संज्ञा CaCO3. स्फटिक संरचना समचतुर्भुजी. ॲरॅगोनाइट व कॅल्साइट या दोन्ही खनिजांची रासायनिक संज्ञा सारखी. स्फटिकीभवन भिन्न. अब्राहम गॉटलोब वेर्नेर यांना १७९० मध्ये हे…
(ऑक्टहेड्राइट). खनिजाचा एक प्रकार. रूटाइल, ब्रूकाइट आणि ॲनॅटेज या तिन्ही खनिजांची रासायनिक संज्ञा : TiO2. ॲनॅटेज हे रूटाइलचे बहुरूपक मानले जाते. स्फटिक प्रणाली चतुष्कोणीय, आकार वटिकाकार किंवा द्विअष्टफलकाकार (Dioctahedral). भौतिक…
हिंदुस्थानी संगीतातील ठुमरीसदृश्य एक गायनप्रकार. तो सुगम शास्त्रीय किंवा उपशास्त्रीय संगीत विभागात गणला जातो. सुगम शास्त्रीय संगीतात ठुमरी हा प्रकार अत्यंत लोकप्रिय असून ठुमरी गायकीच्या अंगानेच दादरासारखे संगीतप्रकार गायले जातात.…
अभिजात हिंदुस्थानी संगीतातील एक गायनप्रकार. तो सुगम शास्त्रीय म्हणजेच उपशास्त्रीय संगीत विभागात गणला जातो. भारताच्या उत्तर भागात प्रामुख्याने याचे गायन केले जाते. अर्धशास्त्रीय संगीतामध्ये या प्रकाराला स्थान मिळाले आहे. गायकीच्या…
पिकफर्ड, मेरी : (८ एप्रिल १८९२ – २९ मे १९७९). अमेरिकन मूकपटाच्या इतिहासातील अतिशय लोकप्रिय अभिनेत्री आणि निर्माती. तिच्या चाहत्यांनी तिला ‘अमेरिकन स्वीटहार्ट’ हे नाव दिले होते. तिचा जन्म कॅनडामधील…