अंतिम वेग (Terminal velocity)

द्रव किंवा वायू माध्यमातून गुरुत्वाकर्षणामुळे कोणतीही वस्तू स्थिर गतीने खाली पडते, या वेगाला अंतिम वेग असे म्हणतात. या अवस्थेत वस्तूचा वेग स्थिर राहतो आणि कालानुसार वाढत नाही. द्रवगतिकी (fluid dynamics)…

निजाम-पेशवे संबंध आणि चौथवसुली

निजाम-पेशवे संबंध आणि चौथवसुली (इ. स. १७०७-१८०३). निजाम-पेशवे संबंध हे सातत्याने बदलणाऱ्या सत्तासंतुलनाच्या वाटाघाटीवर होते, ज्यात चौथवसुली हे मुख्य राजकीय हत्यार होते, म्हणून निजाम-पेशवे संबंधांत निजामाकडून वसूल केल्या जाणाऱ्या चौथाई…

दख्खनमधील चौथाई आणि सरदेशमुखी

अठराव्या शतकात मराठ्यांनी दख्खनमधील मोगल परगण्यांमधून चौथाई आणि सरदेशमुखी हक्कांच्या वसुलीकरिता तयार केलेली एक प्रशासकीय व्यवस्था. ब्रिटिश इतिहासकारांनी चौथाईला अनेकदा ‘खंडणी’ म्हणून मांडले असले, तरी समकालीन मोडी व फार्सी कागदपत्रांनुसार…

ॲनेट फोन जुआन (Annette Von Jouanne)

जुआन, ॲनेट व्हॅन : ( जून १९६९). अमेरिकन ऊर्जानिर्मिती क्षेत्रातील नामांकित अभियंता. लाटांपासून ऊर्जानिर्मिती करणे या झपाट्याने विस्तारणाऱ्या क्षेत्रातील त्या अग्रणी तज्ञमार्गदर्शक आहेत. जुआन यांचा जन्म एका लष्करीतळावर झाल्याने त्यांच्या जन्मतारीखेबाबत…

सिंथिया मॉस (Cynthia Moss)

मॉस, सिंथिया (Moss, Cynthia) : (२४ जुलै १९४०). अमेरिकन नीतिशास्त्रज्ञ, संवर्धनवादी, वन्यजीव संशोधक आणि लेखिका. त्यांचा अंबोसेलीच्या आफ्रिकन हत्तींच्या लोकसंख्याशास्त्र, वर्तन, सामाजिक संघटन आणि लोकसंख्या गतिशीलतेवर अभ्यास केंद्रित आहेत. मॉस यांचा…

अणुकेंद्रकीय अभिक्रिया (Nuclear reaction)

अणुकेंद्रात घडणारी प्रक्रिया, ज्यात अणुकेंद्राची रचना बदलते आणि त्यातून ऊर्जा, नवीन कण किंवा नवीन अणुकेंद्रे निर्माण होतात. या अभिक्रियांमध्ये अणुकेंद्रातील प्रोटॉन आणि न्यूट्रॉन यांच्या परस्परसंयोजनाचा सहभाग असतो. त्यामुळे ही अभिक्रिया…

हेमचंद्र चिंतामणी प्रधान (Hemchandra Chintamni Pradhan)

प्रा. हेमचंद्र चिंतामणी प्रधान :  (३० जून १९४६ — २६ डिसेंबर २०२४). भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ. त्यांचा जन्म ठाणे, महाराष्ट्र येथे झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण ठाण्याच्या मो. ह. विद्यालयात  झाले असून ते…

प्रसविका – व्यावसायिक शुश्रूषा (Midwife – Nurse Practitioner)

प्रसविका म्हणजेच सुईण किंवा दाई. प्रसविका – परिचारिका तज्ज्ञ ही परिचर्या विज्ञान व प्रसूतिशास्त्र यांचा समन्वय साधणारी, प्रगत कौशल्ययुक्त, स्वायत्त व समाज आरोग्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची व्यावसायिक शाखा आहे. गर्भधारणा,…

डॉ. अरविंद माथुर (Dr. Arvind Mathur)

माथुर, डॉ. अरविंद : (२५ स्पटेंबर १९५३). भारतीय वैद्यकशास्त्राचे कुशल शल्यचिकित्सक. ते वैद्यकीय संशोधनाचे अतिशय उत्कट समर्थक आहेत. वृद्धांच्या आरोग्यसेवेसाठी डॉक्टर आणि परिचारिकांसाठी विविध प्रशिक्षण कार्यक्रम विकसित करण्यासाठी त्यांनी जागतिक…

पिशारोथ राम पिशारोटी (Pisharoth Rama Pisharoty)

पिशारोटी, पिशारोथ राम : (१० फेब्रुवारी १९०९ — २४ सप्टेंबर २००४). भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ आणि हवामानशास्त्रज्ञ. पिशारोटी यांचा जन्म केरळ (केरलम) राज्यातील कोल्लेनगोड गावात झाला. त्यांचे प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण तेथेच…

वेलचाला प्रवीण राव (Velchala Praveen Rao)

राव, वेलचाला प्रवीण : (१७ जानेवारी १९५९). भारतीय कृषितज्ज्ञ. शिक्षक, संशोधक आणि सक्षम प्रशासक म्हणून त्यांचे कृषी क्षेत्रात मोलाचे योगदान आहे. राव यांचा जन्म तेलंगणा राज्यात झाला. आई-वडिलांसह इतर शेतकऱ्यांना…

गौतम जारोरी (Gotam K. Jarori)

जारोरी, गौतम : (जन्मदिनांक उपलब्ध नाही). भारतीय जीवशास्त्रज्ञ. त्यांचा जन्म राजस्थानमधील कनोर या गावात झाला. त्यांचे प्राथमिक आणि माध्यमिक शिक्षण खाजगी शाळेत राजस्थानात येथेच झाले. शालांत परीक्षेत ते राज्यातून प्रथम…

सिंथिया ब्रझील (Cynthia Breazeal)

ब्रझील, सिंथिया : (१५ नोव्हेंबर १९६७). अमेरिकन कृत्रिम बुद्ध‍िमत्ता व रोबोटिक्स शास्त्रज्ञ आणि उद्योजिका. त्या सामाजिक रोबोटिक्स आणि मानव-रोबोट परस्परसंवादाच्या प्रणेत्या आहेत. ब्रझील यांचा जन्म न्यू मेक्सिकोतील अल्बुकर्क येथे झाला. त्यांनी…

अँपिअर नियम (Ampere law)

विद्युतप्रवाह (electric current) आणि त्यातून निर्माण होणारे चुंबकीय क्षेत्र (magnetic field) यांमधील संबंध स्पष्ट करणारा मूलभूत विद्युतचुंबकीय नियम. भौतिकीविज्ञ हॅन्स क्रिश्चन ओर्स्टेड (Hans Christian Oersted) यांनी विद्युतप्रवाहामुळे चुंबकीय परिणाम निर्माण…

अभयगिरी विहार (Abhayagiri Vihara / Stupa)

श्रीलंकेतील प्राचीन थेरवाद बौद्ध परंपरेतील एक महत्त्वाचा विहार. त्याची स्थापना सिंहली राजा वट्टगामणी अभय (इ.स.पू. २९–१७) यांनी अनुराधपूरच्या उत्तरेकडील भागात केली. त्यांचे उपनाम ‘वलगंबा’ असेही होते. राजाच्या नावावरून ‘अभयगिरी’ हे…