प्रस्तावना : माहिती व तंत्रज्ञानाच्या युगात आरोग्यसेवा क्षेत्र झपाट्याने रूपांतरित होत आहे. रुग्णसेवेची गुणवत्ता, सुरक्षितता, कार्यक्षमता आणि पारदर्शकता वाढवण्यासाठी अंकीय (digital) साधने, माहिती प्रणाली आणि सामग्री-आधारित (data-based) निर्णयप्रक्रिया यांचा मोठ्या…
इजिप्तची राजधानी कैरो येथील एक प्रसिद्ध विद्यापीठ. इस्लामिक शिक्षणाच्या इतिहासात अनन्यसाधारण महत्त्व असणारे जगातील सर्वांत प्राचीन आणि सातत्याने कार्यरत असलेल्या विद्यापीठांपैकी हे एक विद्यापीठ आहे. विशेषतः या विद्यापीठाची सुन्नी इस्लामिक…
फर्जंद, कोंडाजी : (मृत्यू १६८२). शिवकालीन इतिहासातील एक पराक्रमी योद्धा, निष्ठावान सरदार आणि गनिमी काव्यातील निष्णात सेनानी. छत्रपती शिवाजी महाराज आणि छत्रपती संभाजी महाराज या दोन्ही छत्रपतींच्या कार्यकाळात त्यांनी आपल्या…
आंग्रे, मानाजी कान्होजी : (मृत्यू : १२ सप्टेंबर १७९८). सरखेल आंग्रे घराण्यातील एक कर्तबगार पुरुष. मानाजी आंग्रे हे कान्होजी आंग्रे आणि त्यांच्या द्वितीय पत्नी राधाबाई ऊर्फ लक्ष्मीबाई यांचे पुत्र होते.…
आंग्रे, तुळाजी कान्होजी : (मृत्यू १७८६) मराठा आरमारातील एक देदीप्यमान नेतृत्व आणि सरखेल कान्होजी आंग्रे यांची द्वितीय पत्नी राधाबाई उर्फ लक्ष्मीबाई यांचे पुत्र. कान्होजींना एकूण सहा पुत्र होते, त्यांपैकी तुळाजी…
विआझोव्स्का, मारीना : (२ डिसेंबर १९८४). युक्रेनियन गणितज्ञ. आठ मितींमध्ये गोल-आवेष्टण समस्येचे निराकरण केल्याबद्दल आणि फूर्ये विश्लेषणातील संबंधित चरम समस्या व अंतर्वेशन समस्यांमधील योगदानासाठी त्यांना २०२२ मध्ये फील्ड पदकाने सन्मानित…
व्हाइसमान,ड्र्यू : (७ सप्टेबर १९५९). अमेरिकन प्रतिक्षमता-तज्ञ.त्यांच्या आरएनए (रिबोन्यूक्लिइक आम्ल) मधील अभूतपूर्व संशोधनामुळे आरएनए उपचार पद्धतीच्या विशेषतः एम-आरएनए (m-RNA) लसनिर्मिती विकासाचा मार्ग मोकळा झाला. एम-आरएनए न्यूक्लिओसाइडमध्ये (आरएनएचे संरचनात्मक उप-एकक) बदल…
कारिको, कॅटलिन : (१७ जानेवारी १९५५). हंगेरीत जन्मलेल्या अमेरिकन जीवशास्त्रज्ञ. कोविड-१९ विरुद्ध प्रभावी एम-आरएनए (mRNA; संदेशवाहक आरएनए) लसी विकसित करण्याऱ्या न्यूक्लिओसाइड (न्यूक्लिइक आम्लाचे संरचनात्मक उप-एकक) सुधारणांबद्दलच्या तंत्रज्ञानाच्या शोधांसाठी त्यांना आणि…
नायजर-काँगो भाषासमूहातील एक उपगट. अटलांटिक भाषा या प्रामुख्याने पश्चिम आफ्रिकेच्या सेनेगल, गॅम्बिया, गिनी-बिसाऊ, गिनी, सिएरा लिओन आणि लाइबेरिया या प्रदेशात बोलल्या जातात. हा प्रदेश अटलांटिक महासागराच्या किनाऱ्यावर वसलेला आहे. म्हणून…
दक्षिणपूर्व आशियाच्या मुख्य भूभागापासून (सुंदा) दूर असलेल्या बेटांवर प्राचीन मानव (होमिनिन्स) समुद्र ओलांडून कसे आणि कधी पोहोचले? यांविषयीचा प्राचीन पुरावा इंडोनेशियातील वॉलेसियामधील सर्वांत मोठ्या बेटांपैकी एक असलेल्या सुलावेसी बेटावर मिळाला…
आंग्रे, सेखोजी कान्होजी : (१७०५-२८ ऑगस्ट १७३३). आंग्रे घराण्यातील एक कर्तबगार पुरुष आणि मराठा आरमाराचे सरखेल. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्यानंतर त्यांच्या कर्तृत्वाचा वारसा समर्थपणे पुढे नेणारे त्यांचे ज्येष्ठ सुपुत्र म्हणजे…
आंग्रे, संभाजी कान्होजी : (मृत्यू : १७४२). मराठा आरमाराचे एक देदीप्यमान नेतृत्व, कुशल आरमारी प्रशासक आणि पराक्रमी ‘सरखेल’. कान्होजी आंग्रे यांनी निर्माण केलेल्या आरमारी सत्तेचा वारसा पुढे नेत असतानाच, त्यांनी…
बऱ्हाणपूर. मध्य प्रदेशातील एक मध्ययुगीन ऐतिहासिक शहर. ‘बाब-ए-दख्खन’ (दक्षिणेचे प्रवेशद्वार) या नावानेही प्रसिद्ध. या स्थळाच्या नावाबद्दल मतमतांतरे आहेत. ‘स्कंदपुराणा’तील तापी माहात्म्यानुसार या शहराचे नाव ब्रघ्नपूर होते. भृगुऋषींनी येथे तप केल्यामुळे…
गणिताच्या क्षेत्रातील सर्वोच्च सन्मान म्हटला की, फील्ड्स पदकाचे नाव सर्वप्रथम घेतले जाते. अनेक विद्यार्थी आणि संशोधक या पुरस्काराबद्दल उत्सुक असतात, कारण हा पुरस्कार गणितातील नोबेल पुरस्कार म्हणून ओळखला जातो. मात्र…
परशुरामभाऊ पटवर्धन या उत्तरपेशवाई कालखंडातील एका मातब्बर मराठी सरदाराने कर्नाटकाच्या वायव्य भागावर इ. स. १७९१-९२ मध्ये केलेली स्वारी. त्या वेळी म्हैसूर राज्याचा अधिपती टिपू सुलतानाविरुद्ध मराठे, निजाम आणि इंग्रज या…