मराठी विश्वकोश

झाक इव्ह कुस्टो (Jacques-Yves Cousteau)

कुस्टो, झाक इव्ह : (११ जून १९१० — २५ जून १९९७). फ्रेंच नौदल अधिकारी, समुद्रशास्त्रज्ञ, चित्रपट निर्माते आणि लेखक. त्यांनी पहिले यशस्वी मुक्त परिपथ स्वयंपूर्ण पाण्याखालील श्वासोच्छवासाचे उपकरण (SCUBA) सह-तयार…

भारतीय परिचर्या परिषद (Indian Nursing Council)

स्वरूप / व्याख्या : भारतीय परिचर्या परिषद (Indian Nursing Council – INC) ही भारतातील परिचर्या शिक्षण व व्यवसायाचे मानक निश्चित करणारी व नियमन करणारी एक केंद्रीय वैधानिक संस्था आहे. ही…

ॲरिस्टॉटलिअनिझम (Aristotelianism)

एक तात्त्विक संज्ञा. प्राचीन ग्रीक तत्त्वज्ञ ॲरिस्टॉटल (इ.स.पू. ३८४–३२२) याच्या विचारांवर ती आधारित असून तिला तत्त्वज्ञानाची व्यापक आणि दीर्घकालीन परंपरा आहे. निरीक्षण, अनुभव, विवेक आणि तर्क यांवर आधारलेली ही विचारधारा…

ईनेझ फुंज (Inez Fung)

फुंज, ईनेझ : (११ एप्रिल १९४९). चिनी पर्यावरणतज्ज्ञ. कॅलिफोर्निया विद्यापीठात वातावरणीय विज्ञानाच्या प्राध्यापिका आणि पृथ्वी-ग्रह विज्ञान विभाग व पर्यावरण विज्ञान, धोरण-व्यवस्थापन विभागात संयुक्तपणे नियुक्तीत आहेत. त्या बर्कले इन्स्टिट्यूट ऑफ द…

लिंडा बक (Linda Buck)

बक, लिंडा : (२९ जानेवारी १९४७). अमेरिकन शास्त्रज्ञ. त्यांना रिचर्ड अ‍ॅक्सल यांच्यासह २००४ मधील गंध संवेदना ग्रहण विषयीच्या संशोधनासाठी शरीरक्रियाविज्ञान वा वैद्यकशास्त्र विषयाचे नोबेल पारितोषिक प्रदान करण्यात आले. बक यांचा…

बाप्तिस्मागृह (Baptistry)

चर्चच्या सभागृहात किंवा प्रार्थनेच्या ज्या जागी बाप्तिस्मा हा ख्रिस्ती संस्कारविधी करण्यात येतो, अशी जागा. बाप्तिस्मागृहाचा इंग्रजी शब्द बाप्त‍िस्ट्री हा मूळचा लॅटिन शब्द बाप्त‍िस्टेरीयम (Baptisterium) शब्दावरून तयार करण्यात आलेला असून त्याचा…

ॲनातोलियन भाषासमूह (Anatolian languages)

‘ॲनातोलियन भाषासमूह’ या नावाने काळ्या समुद्राच्या दक्षिणेकडील प्राचीन ॲनातोलिया म्हणजेच आजच्या तुर्किये व आसपासच्या प्रदेशातील लुप्त भाषांचा निर्देश होतो. यामध्ये इंडो-यूरोपियन भाषाकुळातील हिटाइट, लुवियन (अ आणि ब), लिसियन, लिडियन, पलाईक,…

फ्लॉरेन्स बेल (Florence Bell)

बेल, फ्लॉरेन्स : (१ मे १९१३ — २३ नोव्हेंबर २०००). ब्रिटीश महिला जीवशास्त्रज्ञ. डीएनए संरचनेच्या शोधात त्यांनी महत्त्वाचे योगदान दिले आहे. बेल यांचा जन्म लंडनमध्ये एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात झाला. त्यांनी…

वमनधौती (Vaman Dhauti)

षट्कर्म शुद्धिक्रियांपैकी धौती क्रियेचा एक प्रकार. धौती म्हणजे धुणे, स्वच्छ करणे. धौतीचे अंतर्धौती, दंतधौती, हृदधौती आणि मूलशोधन किंवा गणेश क्रिया इ. प्रकार आहेत. वमनधौती हा हृद्धौतीचा एक प्रकार आहे. येथे…

वस्त्रधौती (Vastra Dhauti)

षट्कर्म शुद्धिक्रियांपैकी धौती क्रियेचा एक प्रकार. धौती म्हणजे धुणे, स्वच्छ करणे. धौतीचे अंतर्धौती, दंतधौती, हृदधौती आणि मूलशोधन किंवा गणेश क्रिया इ. प्रकार आहेत. वस्त्रधौती हा हृद्धौतीचा एक प्रकार आहे. येथे…

राजेबहादरी पैसा. चित्रसंदर्भ :https://www.zeno.ru/showphoto.php?photo=257954

सावंतवाडीची नाणी (Coins of Sawantwadi)

दक्षिण कोकणातील सावंतवाडी व आसपासच्या काही प्रदेशांचे अधिपती सावंत यांनी इ. स. सतराव्या शतकापासून पाडलेली नाणी. सावंत हे मूळ भोसल्यांच्या कुळातीलच असून पूर्वी प्रभू नामक सत्ताधीशांच्या पदरी होते. मात्र पुढे…

सार्वजनिक आणि एकत्रित सांडपाणी शुद्धीकरण केंद्रे (Common and Combined Wastewater treatment plant)

औद्योगिक वसाहतींमध्ये असलेल्या कारखान्यांचे सांडपाणी गोळा करणे, त्याचे शुद्धीकरण करणे आणि ते पर्यावरणामध्ये सोडणे ह्या कामासाठी सामायिक शुद्धीकरण केंद्राचा उपयोग करण्याची कल्पना सर्वमान्य झाली आहे. ह्या केंद्रांचा उपयोग मुख्यतः छोट्या…

अंगुत्तर निकाय

हा पाली तिपिटक- सुत्तपिटकातील चौथा निकाय ग्रंथ आहे . गौतम बुद्ध यांच्या उपदेशांचे संख्यात्मक (संख्याबद्ध शैली ) म्हणजे अंकानुसार वाढत जाणारे वर्गीकरण हे या निकायाचे ठळक वैशिष्ट्य आहे.अंगुत्तर म्हणजे,‘एक अंकानुसार…

मार्गारेट रॉसिटर (Margaret Rossiter)

रॉसिटर, मार्गारेट : (८ जुलै १९४४ — ३ ऑगस्ट २०२५). अमेरिकन विज्ञान इतिहासकार. महिला शास्त्रज्ञ आणि संशोधकांच्या कामगिरीची कबुली पुरुष सहकाऱ्यांना देण्याविरुद्ध असलेल्या पक्षपाताचे वर्णन करण्यासाठी त्यांनी १९९३ मध्ये 'माटिल्डा…

अगरिया जमात (Agaria Tribe)

भारतातील एक अनुसूचित जमात. ही जमात मुख्यत: मध्य प्रदेशातील मंडला, बालाघाट, सिधी, कटनी, शहडोल, सिंगरौली, अनुपपूर, उमरिया, दिंडोरी, नेतरहाट इत्यादी जिल्ह्यांत आढळून येते. तसेच काही अगरिया लोक बिहार, गुजरात, झारखंड,…