योगशास्त्रातील प्रमुख आठ सिद्धींना ‘अष्टसिद्धी’ म्हणतात. सामान्यतः 'सिद्धी' या मराठी शब्दाचा अर्थ ‘साधनेतून मिळणारी विशेष शक्ती’, परंतु योगशास्त्रानुसार सिद्धी म्हणजे बाहेरून प्राप्त होणारी विशेष शक्ती नसून आपल्याच शरीरात, इंद्रियांमध्ये आणि…
फेअरबँक्स, डग्लस सिनियर (Fairbanks, Douglas Senior) : (२३ मे १८८३—१२ डिसेंबर १९३९). अमेरिकन मूक चित्रपटातील प्रसिद्ध अभिनेता व निर्माता आणि हॉलिवुड मूकपट सृष्टीतील आद्य महानायक. फेअरबँक्स यांचा जन्म अमेरिकेतील डेनवर…
अथर्वन ऋषी : एक वैदिक ऋषी. त्यांच्या वंशात उत्पन्न झालेला ऋषिसमुदायही अथर्वन याच नावाने ओळखला जातो. अथर्वन ऋषी यांना अथर्वा या नावानेही ओळखले जाते. अथर्वन या शब्दाचा अर्थ ‘अग्नी आणि…
अणुकेंद्रकीय प्रारणे आणि उच्च ऊर्जेचे कण (high energy particles) यांचे मार्ग आणि परस्परक्रिया नोंदविण्यासाठी वापरले जाणारे तंत्र. या तंत्रातील पायस सामान्य छायाचित्रणासाठी वापरल्या जाणाऱ्या पायसापेक्षा अधिक जाड, अधिक संवेदनशील आणि…
अमूर्त स्वरूपातील एक चलन. विनिमयाचे माध्यम म्हणून चलनाचा इतिहास हा वस्तूविनिमयापासून ते संगणकयुगातील आभासी चलनापर्यंत अत्यंत रोचक असा आहे. चलन हे व्यवहाराचे माध्यम म्हणून सर्वमान्य आणि सर्वांना स्वीकारार्ह्य होण्यासाठी चलनाला…
मोग्गल्लान व्याकरणकार (मोग्गल्लान/मोग्गलान/मोग्गलायन–moggallāna/moggalāna/mogga-lāyana) पाली भाषेचे श्रीलंकेतील प्रसिद्ध व्याकरणकार व ‘मोग्गल्लान व्याकरण’ या ग्रंथाचे कर्ते. श्रीलंकेतील उदुम्बरगिरीच्या महाकस्सप्पांचे शिष्य आणि अनुराधपुरातील थूपाराम विहाराचे अधिपती. तिपिटक (त्रिपिटक) साहित्याबरोबरच पाली व्याकरण आणि संस्कृत…
बलाने केलेले कार्य (work) वस्तूने मार्गक्रमण केलेल्या मार्गावर अवलंबून न राहता केवळ सुरुवातीच्या आणि अंतिम स्थितीवर अवलंबून असते, या बलाला अक्षय्य बल असे म्हणतात. अशा बलाच्या प्रभावाखाली वस्तू एका बंद…
द्रव किंवा वायू माध्यमातून गुरुत्वाकर्षणामुळे कोणतीही वस्तू स्थिर गतीने खाली पडते, या वेगाला अंतिम वेग असे म्हणतात. या अवस्थेत वस्तूचा वेग स्थिर राहतो आणि कालानुसार वाढत नाही. द्रवगतिकी (fluid dynamics)…
निजाम-पेशवे संबंध आणि चौथवसुली (इ. स. १७०७-१८०३). निजाम-पेशवे संबंध हे सातत्याने बदलणाऱ्या सत्तासंतुलनाच्या वाटाघाटीवर होते, ज्यात चौथवसुली हे मुख्य राजकीय हत्यार होते, म्हणून निजाम-पेशवे संबंधांत निजामाकडून वसूल केल्या जाणाऱ्या चौथाई…
अठराव्या शतकात मराठ्यांनी दख्खनमधील मोगल परगण्यांमधून चौथाई आणि सरदेशमुखी हक्कांच्या वसुलीकरिता तयार केलेली एक प्रशासकीय व्यवस्था. ब्रिटिश इतिहासकारांनी चौथाईला अनेकदा ‘खंडणी’ म्हणून मांडले असले, तरी समकालीन मोडी व फार्सी कागदपत्रांनुसार…
जुआन, ॲनेट व्हॅन : ( जून १९६९). अमेरिकन ऊर्जानिर्मिती क्षेत्रातील नामांकित अभियंता. लाटांपासून ऊर्जानिर्मिती करणे या झपाट्याने विस्तारणाऱ्या क्षेत्रातील त्या अग्रणी तज्ञमार्गदर्शक आहेत. जुआन यांचा जन्म एका लष्करीतळावर झाल्याने त्यांच्या जन्मतारीखेबाबत…
मॉस, सिंथिया (Moss, Cynthia) : (२४ जुलै १९४०). अमेरिकन नीतिशास्त्रज्ञ, संवर्धनवादी, वन्यजीव संशोधक आणि लेखिका. त्यांचा अंबोसेलीच्या आफ्रिकन हत्तींच्या लोकसंख्याशास्त्र, वर्तन, सामाजिक संघटन आणि लोकसंख्या गतिशीलतेवर अभ्यास केंद्रित आहेत. मॉस यांचा…
अणुकेंद्रात घडणारी प्रक्रिया, ज्यात अणुकेंद्राची रचना बदलते आणि त्यातून ऊर्जा, नवीन कण किंवा नवीन अणुकेंद्रे निर्माण होतात. या अभिक्रियांमध्ये अणुकेंद्रातील प्रोटॉन आणि न्यूट्रॉन यांच्या परस्परसंयोजनाचा सहभाग असतो. त्यामुळे ही अभिक्रिया…
प्रा. हेमचंद्र चिंतामणी प्रधान : (३० जून १९४६ — २६ डिसेंबर २०२४). भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ. त्यांचा जन्म ठाणे, महाराष्ट्र येथे झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण ठाण्याच्या मो. ह. विद्यालयात झाले असून ते…
प्रसविका म्हणजेच सुईण किंवा दाई. प्रसविका – परिचारिका तज्ज्ञ ही परिचर्या विज्ञान व प्रसूतिशास्त्र यांचा समन्वय साधणारी, प्रगत कौशल्ययुक्त, स्वायत्त व समाज आरोग्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची व्यावसायिक शाखा आहे. गर्भधारणा,…