मराठी विश्वकोश

कियास (Qiyas)

इस्लामी किंवा मुसलमानी विधीच्या प्रमुख चार मूलस्रोतांपैकी कियास हा चौथा मूलस्रोत. सतर्क युक्तिवाद किंवा सदृश ‘परिस्थिती’तून तर्काने अनुमान काढण्याचे तत्त्व म्हणजे कियास. यालाच ‘कयास’ किंवा ‘किया’ असेही म्हटले जाते. इस्लामी…

अनुनासिक (nasal sound)

भाषाशास्त्रातील ध्वनिशास्त्रीय संज्ञा. जे भाषिक ध्वनी उच्चारताना नाकावाटे हवा बाहेर सोडली जाते त्यांना ‘अनुनासिक’ असे म्हणतात. उदाहरणार्थ, मराठीतील ङ्, ञ्, ण्, न्, म् ही व्यंजने अनुनासिके आहेत. मानवी मुखातील पडजीभ…

विषुवदिन (Equinox)

संपातदिन. २१ मार्च आणि २३ सप्टेंबर या दोन दिवसांना विषुवदिन म्हणून ओळखले जाते. या दोन दिवशी पृथ्वीवरील कोणत्याही ठिकाणी दिनमान व रात्रिमान समसमान असते, म्हणजे १२ तासांचा दिवस व १२…

परिचर्या व्यवसाय व व्यावसायिकता (Nursing profession and professionalism)

प्रस्तावना : जैव-नीतिशास्त्र (Bioethics) या शाखेत वैद्यकशास्त्र आणि जीवविज्ञानामध्ये उद्भवणाऱ्या तात्त्विक, सामाजिक आणि कायदेशीर समस्यांचा अभ्यास केला जातो. ही शाखा प्रामुख्याने मानवी जीवनाशी संबंधित आहे. आरोग्य सेवा देत असताना याचा…

सिएरा दे अतापुएर्का (स्पेन) येथील प्राचीन मानववस्ती दर्शवणारी पुरातत्त्वीय स्थळे. चित्रसंदर्भ : Fragments of a million-year-old face found in Spain shed new light on ancient human migrations)

सिएरा दे अतापुएर्का (Sierra de Atapuerca)

यूरोप खंडातील स्पेनमधील एक प्रसिद्ध पुरातत्त्वीय स्थळ. अलीकडे विसाव्या शतकात स्पेनमधील बर्गोस प्रांतामध्ये सिएरा दे अतापुएर्का पर्वतरांगांमध्ये मीटर रूळांतर (मीटर गेज) रेल्वे मार्गाचे काम सुरू असताना कार्स्ट (karst) भूस्वरूपात मोठ्या…

विल्मा सुब्रा (Wilma Subra)

सुब्रा, विल्मा : (१ जानेवारी १९४३). अमेरिकन रसायनशास्त्रज्ञ व लढाऊ पर्यावरणवादी. सुब्रा यांनी आपले आयुष्य पर्यावरणाच्या परिणामांबद्दल चिंतित असलेल्या नागरिकांना मदत करण्यासाठी समर्पित केले आहे. त्यांचा जन्म लुइझिॲनातील मॉर्गन सिटी…

लसीकरण परिचर्या (Vaccination Nursing)

प्रस्तावना : शरीरातील रोगप्रतिकारक शक्तीला विशिष्ट जंतू ओळखण्याकरिता आणि त्यांच्याशी लढण्याकरिता प्रशिक्षण देऊन विशिष्ट रोगाविरुद्ध प्रतिकारशक्ती निर्माण करण्यासाठी लस देण्याची प्रक्रिया म्हणजे लसीकरण होय. जंतुसंसर्गामुळे होणाऱ्या रोगांपासून संरक्षण मिळण्याकरिता लस…

नेव्ह (Nave)

चर्च वास्तूतील मध्यवर्ती आणि प्रमुख मध्यदालन. नेव्ह साधारणत: चर्चच्या प्रवेशद्वारापासून ट्रान्ससेप्टपर्यंत पसरलेला असतो. ही जागा प्रार्थना करण्यासाठी उपलब्ध असते. नेव्ह हा शब्द लॅटिन भाषेतील नॅव्ह‍िस (navis) या शब्दापासून तयार करण्यात…

ईश्वरीय न्याय (Divine Justice / Adil)

इस्लाम धर्मातील एक संकल्पना. अल्लाहच्या तीन गुणधर्मांपैकी रबुबियात (दैवी संगोपन) आणि करुणा या गुणधर्मांनंतर अदालत किंवा न्याय या गुणधर्माचा क्रमांक लागतो. क्रमांक तिसरा असला तरी, अध्यात्म, नैतिक मूल्ये आणि न्यायिक…

अफिनीस इरेक्टस मानवाच्या चेहऱ्याचा डावीकडील काही भाग, सीमा डेल एलिफान्टे (स्पेन). https://www.cenieh.es/en/press/news/atapuerca-rewrites-history-europes-first-inhabitants

सीमा डेल एलिफान्टे (Sima del Elefante)

स्पेनमधील एक महत्त्वाचे पुरातत्त्वीय स्थळ. विसाव्या शतकात यूरोपमधील आयबेरिअन द्वीपकल्पात (पोर्तुगाल आणि स्पेन) स्पेनमधील बर्गोस प्रांतामधील सिएरा दे अतापुएर्का पर्वतरांगामध्ये अनेक ठिकाणी मोठ्या प्रमाणात प्रागैतिहासिक स्थळांचे उत्खनन सुरू झाले. या…

दिवस व रात्र (Day and Night)

सूर्योदय ते सूर्यास्त म्हणजे जो उजेडाचा कालावधी असतो, त्याला दिवस आणि सूर्यास्त ते सूर्योदय यांदरम्यान जो अंधाराचा कालावधी असतो, त्याला रात्र म्हणतात; परंतु कालगणनेच्या बाबतीत सामान्यत: चोवीस तासांच्या कालावधीला ‘अहोरात्र’…

दिनमान व रात्रिमान (Day and Night Length)

भौगोलिक दृष्ट्या पृथ्वीवरील एखाद्या ठिकाणी प्रत्यक्ष उजेडाचा कालावधी म्हणजे दिनमान, तर प्रत्यक्ष अंधाराचा कालावधी म्हणजे रात्रिमान होय. म्हणजेच सूर्योदय ते सूर्यास्त या काळाला दिनमान आणि सूर्यास्त ते सूर्योदय या काळाला…

अनुभवात्मक अध्ययन (Experiental Learning)

पारंपरिक शिक्षण न घेता प्रत्यक्ष अनुभवातून शिकणे. अनुभवात्मक अध्ययनामध्ये ज्ञान व सिद्धांत यांचा प्रत्यक्ष जीवनाच्या परिस्थितीशी संबंध येत असतो. प्रसिद्ध विचारवंत ॲरिस्टॉटल यांनी ‘ज्या गोष्टी आपण शिकण्यापूर्वी शिकल्या पाहिजेत, त्या…

कॅथीड्रल (Cathedral)

(बिशप चर्च). ख्रिश्चन पंथांच्या बिशपाचे चर्च. ते बिशपाच्या नेतृत्वाखालील असणारे प्रशासकीय मुख्यालय असून बिशपांना तेथे अधिकृतपणे बसण्याचे आसन असते. ग्रीक शब्द काथेड्रा पासून कॅथीड्रल हा शब्द तयार झाला असून त्याचा…

चिंबोराझो शिखर (Chimborazo Peak)

दक्षिण अमेरिकेतील अँडीज पर्वतातील कॉर्डिलेरा ऑक्सीडेंटाल या पर्वतश्रेणीतील एक ज्वालामुखी पर्वत शिखर. एक्वादोर या देशाच्या मध्यवर्ती भागात हे शिखर असून त्याची सस. पासून उंची ६,३१० मी. आहे. हे एक्वादोरमधील सर्वोच्च…