मराठी विश्वकोश

अभ्रक-गट (Mica group)

सिलिकेट खनिजांचा गट. स्फटिकांच्या पायाभूत तळाला (OO1) समांतर पाटन असल्यामुळे त्यांचे चकचकीत व समांतर पृष्ठे असलेले पातळ पत्रे निघतात. परिपूर्ण आधारस्तरीय विदलन. त्याचे पातळ थर सहज वेगळे करता येत असल्याने…

लाला गंगावणे (Lala Gangavane)

लाला गंगावणे : महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध तबला व ढोलकीवादक. संपूर्ण नाव लाला अमृत गंगावणे असे आहे. ते शिरूर जि.पुणे येथील राहणारे होते. ते पुण्याजवळील घोडनदी शिरूर येथे राज्य परिवहन महामंडळात नोकरीत होते.…

आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्था (International Atomic Energy Agency – IAEA)

अणुकेंद्रकीय ऊर्जेच्या शांततामय वापराचा प्रसार करणारी आणि आण्विक शस्त्राचा लष्करी उद्देशासाठी वापर करण्यास प्रतिबंध घालणारी एक सर्वोच्च आंतरराष्ट्रीय संस्था. ही संस्था अणुऊर्जेच्या शांततामय वापराचा प्रसार करते आणि अण्वस्त्रांच्या वापराला आळा…

पुरुष परिचारक (A MALE NURSE)

प्रस्तावना : आरोग्यसेवेतील व्यवसायांपैकी परिचर्या (Nursing) हा एक अत्यंत 'लिंग-विनिर्दिष्ट' (gender specified) व्यवसाय मानला जातो. परिचर्या हा असा व्यवसाय आहे, ज्यामध्ये जगाच्या बहुतांश भागांमध्ये महिलांचे प्रमाण हे पुरुषांच्या तुलनेत जास्त…

मिर्झा झुल्करनैन (Mirza Zulqarnain)

मिर्झा झुल्करनैन : (इ. स. १५९४-१६५६). मोगलकालीन भारतातील एक आर्मेनियन वंशीय व ख्रिश्चनधर्मीय उमराव. याचा पिता सिकंदर मिर्झा हा एक आर्मेनियन व्यापारी होता, तो सिरियातील आलेप्पोहून अकबराच्या कारकीर्दीत लाहोरला आला.…

अरिष्टनेमी / नेमिनाथ (Arishtanemi / Neminath)

नेमिनाथ : जैन धर्मातील चोवीस तीर्थंकरांपैकी बाविसावे तीर्थंकर. त्यांचा जन्म यदुवंशामध्ये सौरिपूर (सध्याचे आग्राजवळील एक ठिकाण) येथे झाला. परंपरेनुसार ते तेविसावे तीर्थंकर पार्श्वनाथ यांच्या ८४,००० वर्षे आधी होऊन गेले, असे…

टिबोर स्किटोवस्की (Tibor Scitovszky)

स्किटोवस्की, टिबोर (Scitovszky, Tibor) : (२ नोव्हेंबर १९१० – १ जून २००२). हंगेरियन वंशाचे प्रसिद्ध अमेरिकन अर्थतज्ज्ञ. त्यांचा जन्म हंगेरीमधील बुडापेस्ट येथे एका प्रतिष्ठित कुटुंबात झाला. त्यांचे वडिल हंगेरीचे परराष्ट्र…

पाकट (Stingray fish)

पाकट माशाचा कास्थिमत्स्य उपवर्गातील मायलिओबॅटिफॉर्मिस (Myliobatiformes) गणातील मायलिओबॅटोइडी (Myliobatoidei) या उपगणात समावेश होतो. या उपगणात पुढील सु. ११ कुलांचा समावेश होतो – हेक्झाट्रायगोनिडी [Hexatrygonidae (Sixgill ray) - सहा कल्ले असणारे…

लसीकरणातील शीतसाखळी (Vaccination Cold Chain)

प्रस्तावना : वाहतुकीदरम्यानऔषध योग्‍य स्थितीत राहावे आणि वेळेवर नियोजित स्थळी पोहोचावे याची खात्री करण्यासाठी पुरवठा साखळी तयार करण्यात येते. या साखळीला लसीकरणातील शीतसाखळी असे म्हणतात. या साखळीत दैनंदिन नोंदणी करणे,…

सूर्यमंदिर, कोनारक (Sun Temple, Konârak)

भारतातील ओडिशा राज्यातील कोनारक येथील सूर्यदेवाला समर्पित मंदिर. सूर्यमंदिराचे भग्न अवशेष आज उपलब्ध असून मंदिराचा गाभारा आणि आतील सूर्यमूर्ती, तसेच इतर लहानमोठे भाग उद्ध्वस्त झालेले आहेत. मंदिराच्या बांधकामाबाबत तज्ञात मतैक्य…

बँक व्यवसाय नियमन कायदा, १९४९ (Banking Regulation Act, 1949)

अर्थव्यवस्थेच्या सर्वच क्षेत्रांचा विकास करणे, शाश्वत व मुबलक वित्त पुरवठा करणारी नियंत्रित व संगठीत बँक व्यवस्था निर्माण करणे आणि भारतातील सर्व बँकांवर नियंत्रण ठेवणे यांसाठीचा एक कायदा. हा कायदा १६…

चॅन्ट्री (Chantry)

चर्च वास्तूमधील प्रार्थनास्थळाची विशिष्‍ट जागा. सामान्यतः ही जागा चर्चच्या आत असून चर्च-संस्थापकाच्या मृत्यूनंतर प्रार्थनागीते गाण्यासाठी दान केलेली असते. गायन करणे या अर्थाच्या chanter या ग्रीक शब्दावरून चॅन्ट्री शब्द तयार करण्यात…

अपॉसल (Apostle)

ख्रिस्ती धर्मदूत व येशू ख्रिस्तांचे मुख्य बारा संदेष्टे. ‘अपॉस्टॉलस’ या ग्रीक शब्दावरून ‘अपॉसल’ ही संज्ञा आली असून तिचा अर्थ ‘पाठविलेली व्यक्ती’ असा होतो. ‘अपॉसल’ म्हणजे प्रेषित नव्हे (ख्रिस्ती लोक सर्व…

गॅलिली (Galilee)

चर्च वास्तूमधील प्रवेशद्वाराजवळील विशिष्ट जागा. गॅलिलीला नार्थेक्स (व्हरांडा) असेही म्हणतात. परंतु गॅलिली आणि नार्थेक्स दोन्ही चर्चमधील प्रवेशद्वाराजवळील जागा असली, तरी त्यांची ऐतिहासिक आणि वास्तुशास्त्रीय कार्ये वेगवेगळी आहेत. नार्थेक्स हे एक…

आम्हारिक भाषा (Amharic language)

आम्हारिक ही आफ्रो-आशियाई या भाषाकुळातील सेमिटिक या उपगटातील भाषा आहे. या भाषेला आमारिग्ना (Amarigna) किंवा आमारीन्या (Amarinya) या नावानेही ओळखले जाते. ही भाषा आफ्रिका खंडातील इथिओपियाची अधिकृत ‘राष्ट्रभाषा’ आहे. आम्हारिक…