मराठी विश्वकोश

ॲनॅटेज (Anatase)

(ऑक्टहेड्राइट). खनिजाचा एक प्रकार. रूटाइल, ब्रूकाइट आणि ॲनॅटेज या तिन्ही खनिजांची रासायनिक संज्ञा : TiO2. ॲनॅटेज हे रूटाइलचे बहुरूपक मानले जाते. स्फटिक प्रणाली चतुष्कोणीय, आकार वटिकाकार किंवा द्विअष्टफलकाकार (Dioctahedral). भौतिक…

दादरा (Dadra)

हिंदुस्थानी संगीतातील ठुमरीसदृश्य एक गायनप्रकार. तो सुगम शास्त्रीय किंवा उपशास्त्रीय संगीत विभागात गणला जातो. सुगम शास्त्रीय संगीतात ठुमरी हा प्रकार अत्यंत लोकप्रिय असून ठुमरी गायकीच्या अंगानेच दादरासारखे संगीतप्रकार गायले जातात.…

कजरी (Kajari)

अभिजात हिंदुस्थानी संगीतातील एक गायनप्रकार. तो सुगम शास्त्रीय म्हणजेच उपशास्त्रीय संगीत विभागात गणला जातो. भारताच्या उत्तर भागात प्रामुख्याने याचे गायन केले जाते. अर्धशास्त्रीय संगीतामध्ये या प्रकाराला स्थान मिळाले आहे. गायकीच्या…

मेरी पिकफर्ड (Mary Pickford)

पिकफर्ड, मेरी : (८ एप्रिल १८९२ – २९ मे १९७९). अमेरिकन मूकपटाच्या इतिहासातील अतिशय लोकप्रिय अभिनेत्री आणि निर्माती. तिच्या चाहत्यांनी तिला ‘अमेरिकन स्वीटहार्ट’ हे नाव दिले होते. तिचा जन्म कॅनडामधील…

अर्जन हसीद (Arjan Hasid)

अर्जन हसीद : ( ७ जानेवारी १९३० - २६ डिसेंबर २०१९ ). भारतीय साहित्यातील सिंधी भाषेचे प्रख्यात ग़ज़लकार. त्यांनी पारंपरिक ग़ज़ल स्वरूपात सर्जनशील भाषा व व्यक्तिरेखेचे अनोखे प्रयोग करून आधुनिक…

छायाच‍ित्र संदर्भ

ए सीझन इन हेल (A Season in Hell)

ए सीझन इन हेल (१८७३). फ्रेंच साहित्यातील प्रतीकवादी चळवळीतील महत्त्वपूर्ण ग्रंथ. फ्रेंच भाषेमध्ये ‘यून सँझाँ आंनांफॅर’ (Une saison en enfer) असे शीर्षक. फ्रेंच कवी आर्त्यूर रँबो (१८५४-१८९१) यांनी रचलेल्या ह्या…

भोजली गीत (Bhojali Geet)

भोजली गीत : छत्तीसगढ राज्यातील लोकप्रिय लोकगीत. श्रावण महिन्यात महिलांनी हे गीत गाण्याची प्राचीन परंपरा आहे. भोजली या शब्दाचा अर्थ भो-जली असा होतो, म्हणजे भूमीत पाणी यावे अशी प्रार्थना होय.…

भारतीय गणित (Indian Mathematics)

[latexpage] भारतीय गणित ही भारताच्या प्राचीन ज्ञानपरंपरेचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. प्राचीन काळापासून भारतात गणिताचा अभ्यास आणि संशोधन मोठ्या प्रमाणावर होत आले आहे. खगोलशास्त्र, वास्तुशास्त्र, व्यापार, शेती तसेच दैनंदिन…

फिल्म न्वार (Film Noir)

ही संज्ञा अमेरिकन चित्रपटांमधल्या विशिष्ट प्रकारच्या गुन्हेगारी चित्रपटांसाठी वापरली जाते. मराठी भाषेत या संज्ञेचा सामान्यत: अर्थ ‘काळा चित्रपट’ किंवा ‘गडद चित्रपट’ असा घेतला जातो. ‘न्वार’ हा फ्रेंच शब्द निनो फ्रँक…

लिआंग तेडोंग्ने गुहा : ४५,००० वर्षपूर्वीचे तीन सुलावेसी वॉर्टी डुकरांचे चित्र आणि त्याचे संगणकीय अनुरेखन, चित्रसंदर्भ : (after Brumm et al. 2021)

सुलावेसी बेटावरील शैलचित्रे (Rock art in Sulawesi)

इंडोनेशियातील सुलावेसी हे बेट प्रागैतिहासिक कला आणि मानवाच्या प्रतीकात्मक वर्तनाचा उगम कसा झाला यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. हजारो वर्षांपूर्वी (६७,००० वर्षपूर्वीपासून) आधुनिक मानवाने साकारलेल्या या कलात्मक अभिव्यक्तीचे पुरावे दक्षिण…

एकच प्याला (Ekach Pyala)

एकच प्याला : मराठी नाट्य रसिकांच्या मनावर १००वर्षानंतरही अधिराज्य गाजवणारी नाट्य कलाकृती. अवघे ३४ वर्षाचे आयुष्य लाभलेल्या राम गणेश गडकरी यांनी लिहिलेले हे नाटक त्यांच्या अकाली निधनानंतर ग्रंथरूपाने प्रकाशित झाले.…

सिआचेन हिमनदी (Siachen Glacier)

स्याचेन हिमनदी. काराकोरम पर्वतश्रेणीतील एक गिरिपाद हिमनदी. हिमालय पर्वताच्या पश्चिम भागात काराकोरम पर्वतश्रेणी आहे. काराकोरम पर्वताचा पश्चिमेकडील साल्तोरो कटक या नावाने ओळखला जाणारा फाटा आणि पूर्वेकडील मुख्य काराकोरम पर्वतरांग यांदरम्यान…

बबन काळे (Baban Kale)

काळे, बबन : ( १ जानेवारी १९३४ - १५ सप्टेंबर १९७९ ). महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध ढोलकी वादक. त्यांचे पूर्ण नाव बबन लक्ष्मण काळे असे आहे. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील पुणे येथे एका…

नादानुसंधान (Nadanusandhana)

हठयोगातील ध्यानसाधनेचा एक महत्त्वाचा प्रकार. नादानुसंधान म्हणजे अनाहत नादाचा शोध घेऊन त्याचे अनुसरण करणे किंवा त्याच्याशी एकरूप होणे. ‘नादानुसंधान’ हा शब्द नाद व अनुसंधान या दोन शब्दांनी बनलेला आहे. नाद…

अशोक वसंत नायगावकर ( Ashok Vasant Naygaonkar)

नायगावकर, अशोक वसंत : (२९ डिसेंबर १९४७). महाराष्ट्रातील सुप्रसिद्ध कवी. अशोक नायगावकर यांचा जन्म सातारा जिल्ह्यातील वाई येथे झाला. त्यांचे बालपण कष्टात व गरिबीत गेले ; परंतु या वयात झालेले…