लिंबू (सिट्रस ऑरॅन्टिफोलिया) : फळे

लिंबू हा रुटेसी कुलाच्या सिट्रस प्रजातीतील मध्यम उंचीचा वृक्ष आहे. ईडलिंबू, पपनस, महाळुंग, मोसंबे, संत्रे व चकोतरा या वनस्पतीही याच प्रजातीतील आहेत. सिट्रस प्रजातीत प्रमुख चार जाती असून त्यांच्यातील नैसर्गिक तसेच कृत्रिम संकरामुळे अनेक जाती अस्तित्वात आल्या आहेत. सिट्रस प्रजातीतील चार प्रमुख जातींपैकी सिट्रस ऑरॅन्टिफोलिया  हिला कागदी लिंबू या नावाने ओळखतात. कागदी लिंबू ही मूळची भारतातील वनस्पती असून तिचा प्रसार ईजिप्त, मेक्सिको, वेस्ट इंडीजपर्यंत झालेला आहे. अरब लोकांनी या वनस्पतीचा प्रसार इटली आणि स्पेन येथे केला. सन १४९३ मध्ये इटालियन खलाशी क्रिस्तोफर कोलंबस याने अमेरिकेत प्रथम लिंबाची लागवड केली. सतराव्या शतकाच्या अखेरीस स्पेनमधील मिशनऱ्यांनी लिंबाची लागवड कॅलिफोर्नियात केली, तर अठराव्या शतकाच्या अखेरीस अमेरिकेत लिंबाची व्यापारी लागवड करण्यास सुरुवात झाली.

 

लिंबू (सिट्रस ऑरॅन्टिफोलिया) : पाने व फळांसहित वनस्पती

लिंबू हा काटेरी वृक्ष असून त्याची उंची ३–६ मी. असते. त्याच्या मुख्य खोडाला खालपासून भरपूर फांद्या येतात. पाने संयुक्त, हस्ताकृती व एकपर्णी असून पानांचा आकार पंखाप्रमाणे असतो. पानांच्या कक्षामध्ये काटा असतो. पर्णदल अंडाकृती असून २–८ सेंमी. लांब आणि १·५–३ सेंमी. रुंद असते. त्यावर अनेक तैलग्रंथी असतात. फुले नियमित व द्विलिंगी असतात. निदलपुंज हिरवे व ४-५ मुक्त दलांचे असते; दलपुंज पांढरे व ४-५ मुक्त दलांचे असते. फुलात ८–१० पुंकेसर असून एका गोल मंडलावर रचलेले असतात. जायांग ऊर्ध्वस्थ व अनेक, संयुक्त अंडपीचे बनलेले असते. फळ मृदुफळ, नारंगक (संत्र्यासारखी रचना असलेले) व रसाळ असून त्यात ८–१० बिया असतात. फळाची साल पातळ असते.

लिंबाच्या रसामध्ये -जीवनसत्त्व (ॲस्कॉर्बिक आम्ल) पुष्कळ प्रमाणात आणि कमी प्रमाणात सायट्रिक आम्ल असते. रस चवीला आंबट असतो. लिंबाच्या रसापासून सरबतासारखी पेये व फळांपासून लोणचे तयार करतात. जेली, मुरंबे व मध यांना स्वाद आणण्याकरिता लिंबाची फळे वापरतात. फळांच्या सालीमध्ये पेक्टीन भरपूर असते. मिठात मुरवलेली साल अपचनावर गुणकारी असते. बिया पांढऱ्या असून त्यांपासून तेल मिळते. हे तेल वंगण व खाद्य तेल म्हणून तसेच सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये वापरतात.

ईडलिंबू (सिट्रस मेडिका प्रकार लिमोनम) : पाने व फळांसह फांदी

ईडलिंबू : याचे शास्त्रीय नाव सिट्रस मेडिका प्रकार लिमोनम असून ही संकरित जाती आहे. सिट्रस मॅक्झिमा आणि सिट्रस रेटिक्युलॅटा यांच्या संकरातून ही जाती निर्माण झाली आहे. तिची फळे मोठी असून त्यांची साल जाड असते. लोणची व मुरांबा करण्यासाठी ही फळे वापरतात. ईडलिंबूमध्ये औषधी गुणधर्म आहेत, असा उल्लेख आयुर्वेदात आहे. मात्र फळाच्या सालीमध्ये टायरामाईन नावाचे घातक संयुग असते. त्यामुळे ईडलिंबू मोठ्या प्रमाणात खाल्ले जात नाही. या जातीला ‘जंबुरी ’ असेही म्हणतात.

 

साखर लिंबू (सिट्रस लायमेटिऑइडिस) : पाने व फळांसह फांदी

 

 

साखर लिंबू : भारतात साखर लिंबू हा प्रकारही लागवडीखाली आहे. त्याचे शास्त्रीय नाव सिट्रस लायमेटिऑइडिस आहे. ते वेड्यावाकड्या फांद्यांचे झुडूप असून त्याची पाने मोसंब्याच्या पानांएवढी परंतु फिकट हिरवी असतात. फुले मोठी व पांढरी असतात. फळ गोलाकार असते. त्यातील गर गोडसर परंतु बेचव असून त्यात आंबटपणा नसतो.

 

 

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Close Menu
Skip to content