(फिजिकल थेरपी; फिजिओथेरपी). आजार, इजा किंवा विकलांगता यांच्यावर मर्दन व व्यायाम या शारीरिक पद्धतींचा वापर करण्याच्या उपचार पद्धतीला शारीरिक चिकित्सा म्हणतात. या उपचार पद्धतीत औषधांचा वापर किंवा शस्त्रक्रिया केली जात…
(ऑस्ट्रिच). पक्ष्यांमध्ये आकारमानाने सर्वांत मोठा परंतु उडू न शकणारा पक्षी. शहामृगाचा समावेश स्ट्रुथिऑर्निफॉर्मिस गणाच्या स्ट्रुथिओनिडी कुलात केला जातो. सामान्य शहामृगाचे शास्त्रीय नाव स्ट्रुथिओ कॅमेलस आहे. तो आफ्रिकेच्या निरनिराळ्या भागात तसेच…
(ब्लॅक कॅरॅवे). भारतीय मसाल्यांतील एक महत्त्वाचा घटक. शहाजिरे ही वनस्पती एपिएसी कुलातील असून तिचे शास्त्रीय नाव कॅरम नायग्रम आहे. कोथिंबीर, गाजर या वनस्पतीही एपिएसी कुलातीलच आहेत. शहाजिरे मूळची यूरोप, बलुचिस्तान,…
(खेजरी ट्री). साधारणपणे बाभळी किंवा खैरासारखा दिसणारा एक सदाहरित वृक्ष. शमी हा वृक्ष फॅबेसी कुलातील असून त्याचा समावेश प्रोसोपिस प्रजातीत केला जातो. प्रोसोपिस प्रजातीत सु. ४५ जाती असून भारतात त्यांपैकी…
(ॲस्परॅगस). एक बहुगुणी औषधी वनस्पती. शतावरी ही वनस्पती ॲस्परॅगसी कुलातील असून तिचे शास्त्रीय नाव ॲस्परॅगस रॅसिमोसस आहे. पूर्वी तिचा समावेश लिलिएसी कुलात केला जात असे. यूरोप, आशिया, ऑस्ट्रेलिया आणि आफ्रिका…
(कॅन्स्कोरा). शंखपुष्पी ही वनस्पती जन्शनेसी कुलातील असून तिचे शास्त्रीय नाव कॅन्स्कोरा डिकरेन्स किंवा कॅन्स्कोरा डेक्युसाटा किंवा कॅन्स्कोरा अलाटा आहे. ती मूळची भारत आणि म्यानमार येथील असावी, असा अंदाज आहे. भारतात…
(काँच अँड स्कॅलप). मृदुकाय संघातील प्राण्यांच्या कवचांना शंख किंवा शिंपला म्हणतात. मृदुकाय संघात उदरपाद (गॅस्ट्रोपोडा) वर्गातील बहुतेक प्राण्यांना कठीण कवच असते, या कवचाला शंख म्हणतात. तर याच संघातील द्विपुटी (बायव्हाल्व्हिया)…
सुगंधी आणि स्वादकारक पदार्थ देणारी एक आरोही (आधारावर चढणारी) आमरी (ऑर्किड) वनस्पती. व्हॅनिला या वनस्पतीचा समावेश ऑर्किडेसी कुलातील व्हॅनिला प्रजातीत केला जातो. या प्रजातीत सु. ११० जाती असून त्यांपैकी व्हॅनिला…
एक जलचर सस्तन प्राणी. वॉलरसचा समावेश स्तनी वर्गाच्या अपरास्तनी या उपवर्गाच्या मांसाहारी गणात होतो. या गणातील ओडोबेनिडी कुलात वॉलरसचा समावेश केला जात असून त्याचे शास्त्रीय नाव ओडोबेनस रोझमेरस आहे. ‘व्हॉलरॉस’…
(कार्डॅमम). मसाल्यासाठी जगभर प्रसिद्ध असलेली वनस्पती. वेलदोडा ही वनस्पती झिंजिबरेसी कुलातील आहे. आले, हळद या वनस्पतीही झिंजिबरेसी कुलातील आहेत. झिंजिबरेसी कुलातील इलेटॅरिया आणि ॲमोमम प्रजातीतील वनस्पतींना आणि त्यांपासून मिळणाऱ्या फळांना…
(जेरूसलेम थॉर्न). तण म्हणून परिचित असलेली एक वनस्पती. वेडी बाभूळ ही बहुवर्षायू सपुष्प वनस्पती फॅबेसी कुलातील असून तिचे शास्रीय नाव पार्किंसोनिया ॲक्युलियाटा आहे. इंग्रज वनस्पतिशास्त्रज्ञ जॉन पार्किंसन (१५६७–१६५०) यांच्या गौरवार्थ…
(स्वीट फ्लॅग). एक बहुवर्षायू औषधी, सपुष्प वनस्पती. वेखंड ही एकदलिकीत वनस्पती ॲकॉरेसी कुलातील असून तिचे शास्त्रीय नाव ॲकॉरस कॅलॅमस आहे. या वनस्पतीचे मूलक्षोड औषधासाठी वापरले जाते आणि त्यालाही वेखंड म्हटले…
(एंझाइम्स). सजीवांमधील रासायनिक अभिक्रियांचा (प्रक्रियांचा) वेग वाढवणाऱ्या संयुगांना विकरे किंवा वितंचके म्हणतात. सर्व सजीवांच्या पेशी विकरे तयार करतात. विकरांचे रेणू दुसऱ्या रेणूंमध्ये बदल घडवून आणतात. अशा रूपांतरित रेणूंबरोबर विकरे संयोग…
(फॉल्स ब्लॅक पेपर). वावडिंग ही आरोही (वर चढणारी) वनस्पती मिर्सिनेसी कुलातील असून तिचे शास्त्रीय नाव एंबेलिया राइब्ज आहे. वावडिंगाचा भारत, श्रीलंका, मलेशिया आणि चीन या देशांत प्रसार झालेला दिसून येतो.…
(इंडियन विलो). एक पानझडी वृक्ष. वाळुंज ही वनस्पती सॅलिकेसी कुलातील असून तिचे शास्त्रीय नाव सॅलिक्स टेट्रास्पर्मा आहे. हा वृक्ष बहुधा ओलसर जागी व नदीकाठच्या वाळूत वाढलेला दिसून येतो. म्हणून त्याला…