वार्ष्णेय, राजीव कुमार : (१३ जुलै १९७३). आनुवंशिकी, जनुकशास्त्र (जीनोमिक्स) आणि रेणवीय प्रजननशास्त्रातील भारतीय-ऑस्ट्रेलियन कृषिशास्त्रज्ञ. भारतातील जैविक विज्ञानासाठी सर्वांत प्रतिष्ठेचा शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार त्यांना प्रदान करण्यात आला (२०१५). थॉमसन…
आयेंदे, इसाबेल : (२ ऑगस्ट १९४२). स्पॅनिश भाषेतील सुप्रसिद्ध लेखिका. जगातील ४२ भाषांमध्ये यांच्या कथा-कादंबऱ्यांचे अनुवाद झाले आहेत. पूर्ण नाव इसाबेल आंखेलिका आयेंदे शोना. पेरू या देशातील ‘लिमा’ शहरात जन्म.…
चित्त आणि चित्तवृत्ती : चित्त हा शब्द सामान्यपणे ‘मन’ या अर्थाने वापरतात. महर्षी पतंजलींनी चित्ताची स्पष्ट व्याख्या ‘योगसूत्रां’त केलेली नाही, परंतु चित्त ही योगदर्शनातील एक पारिभाषिक संज्ञा आहे. योगदर्शन हे…
वासना या संकल्पनेचा सर्वसामान्य अर्थ इच्छा किंवा कामना असा होतो. परंतु महर्षी पतंजलींनी ‘पातंजल योगसूत्र’ ग्रंथातील कैवल्यपाद या चौथ्या प्रकरणात ७ ते ११ या सूत्रांत ‘वासना’ ही भारतीय मानसशास्त्राशी निगडीत…
क्रेमर, मायकेल रॉबर्ट (Kremer, Michael Robert) : (१२ नोव्हेंबर १९६४). एक प्रसिद्ध अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ आणि नोबेलस्मृती पुरस्काराचे सहमानकरी. जागतिक स्तरावरील गरिबी दूर करण्यासाठी अवलंबिलेल्या प्रयोगात्मक दृष्टिकोणामुळे प्रसिद्ध अर्थतज्ज्ञ अभिजित बॅनर्जी…
‘आंतरभाषा’ म्हणजे द्वितीय भाषा किंवा नंतरची कितवीही लक्ष्यभाषा शिकत असताना, तिच्या काही अभिव्यक्तींच्या आधारे व्यक्तीने मनात तयार केलेली मर्यादित भाषिक व्यवस्था. ‘आंतरभाषा’ ही संज्ञा वेगवेगळ्या संदर्भात उपयोगात आणलेली दिसते. आज…
मणी, ॲना : (२३ ऑगस्ट १९१८ — १६ ऑगस्ट २००१). भारतीय हवामानशास्त्राच्या पहिल्या महिला शास्त्रज्ञ. भारतीय हवामान विभागाच्या उपमहासंचालक या पदावरून त्या सेवानिवृत्त झाल्या आणि रामन संशोधन संस्थेत अभ्यागत प्राध्यापक…
कृष्णन, यमुना : (२५ मे १९७४). भारतात जन्मलेल्या अमेरिकन शास्त्रज्ञ. जीवरसायनशास्त्रातील त्यांच्या उल्लेखनीय कामाबद्दल भारतातील विज्ञान आणि तंत्रज्ञानासाठीचे शांती स्वरूप भटनागर पुरस्काराने त्यांना सन्मानित करण्यात आले (२०१३). तसेच त्यांना रसायनशास्त्र…
स्वातंत्र्यपूर्व काळातला एक शैक्षणिक आयोग. वूडचा खलित्यातील शिफारशींवर विचार करण्यासाठी सरकारने इ. स. १८८२ साली हंटर कमिशन नेमले. यालाच भारतीय शिक्षण आयोग असेही म्हणतात. लॉर्ड रिपन यांनी ३ फेब्रुवारी १८८२…
भारतातील आंध्र प्रदेश राज्याची नव्याने स्थापन केलेली राजधानी. लोकसंख्या १,४०,००० (२०१८). राज्याची राजधानी म्हणून विकसित होत असलेले हे एक सुनियोजित शहर आहे. आंध्र प्रदेश राज्यातील गुंतूर जिल्ह्यात कृष्णा नदीच्या काठावर…
गुरू रामदास : (२४ सप्टेंबर १५३४—१ सप्टेंबर १५८१). शिखांचे चौथे गुरू. मूळ नाव भाई जेठा. त्यांचा जन्म लाहोरमधील चुना मंडी येथे झाला. वडिलांचे नाव हरिदास, तर आईचे नाव दया कौर.…
कच्चायन-व्याकरण (Kaccāyana vyākaraṇa) आचार्य कच्चायन यांनी रचलेला पाली भाषेतील एक प्राचीन व्याकरणग्रंथ. त्याचा कालखंड अज्ञात आहे. काही विद्वानांच्या मते, तो साधारण इ.स. ५ व्या ते ७व्या शतकाच्या दरम्यान तयार झाला…
पठाराच्या कडांवर जेथे नद्यांचे प्रवाह स्फटिकमय कठीण खडकांच्या प्रदेशातून एकदम मृदु खडकांच्या सखल मैदानी प्रदेशात किंवा किनारपट्टी मैदानात प्रवेश करतात, तेथे अनेक धबधबे (जलप्रपात) व द्रुतवाह यांची मालिकाच निर्माण होते.…
जीवशास्त्र आणि तंत्रज्ञान यांच्या संयोजनातून तयार झालेली जैवतंत्रज्ञान ही एक विज्ञानाची शाखा आहे. यामध्ये मानवी आरोग्य सुधारण्यासाठी जैविक प्रक्रिया किंवा जैविक प्रणाली यांचा वापर केला जातो. तसेच विशिष्ट उद्दिष्टांसह उत्पादने…
मेनन, मंबिल्लिकालाती गोविंद कुमार : (२८ ऑगस्ट १९२८ — २२ नोव्हेंबर २०१६). भारतीय भौतिकीविज्ञ. दोन दशकाहून अधिक काळ त्यांनी भारताच्या विज्ञान व तंत्रज्ञान धोरण निर्मितीमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांच्या या…