नाचणी (Finger millet)

नाचणी (Finger millet)

एक तृणधान्य. नाचणी ही वर्षायू वनस्पती गवताच्या पोएसी कुलातील असून तिचे शास्त्रीय नाव इल्युसाइन कोरॅकोना आहे. ती मूळची आफ्रिकेतील असून सु. ४,००० वर्षांपूर्वी भारतात तिची लागवड झाली असावी, असे मानतात.…

नाणा (Ben teak)

नाणा हा वृक्ष लिथ्रेसी कुलातील असून त्याचे शास्त्रीय नाव लॅगर्स्टोमिया मायक्रोकार्पा आहे. लॅगर्स्टोमिया लँसेओलॅटा अशा शास्त्रीय नावानेही हा ओळखला जातो. तामण व मेंदी या वनस्पती याच कुलातील आहेत. भारतात मुख्यत:…

नानेटी (Bronze back tree snake)

वृक्षसर्पांपैकी एक निमविषारी साप. हा कोल्युब्रिडी सर्पकुलाच्या डिप्सॅडोमॉर्फिनी उपकुलातील आहे. याचे शास्त्रीय नाव डेन्ड्रेलॅफिस ट्रिस्टिस आहे. भारतात हा समुद्रसपाटीपासून सु. २,००० मी. उंचीपर्यंत आढळतो. महाराष्ट्रात याला काही भागात लाल धामण…

नायटा (Ringworm)

विशिष्ट सूक्ष्मकवकांच्या संसर्गामुळे होणारा एक त्वचारोग. याला गजकर्ण असेही म्हणतात. गजकर्ण शरीराच्या ज्या भागाला होतो त्यानुसार त्याला वेगवेगळी नावे आहेत. डोक्याच्या गजकर्णाला खवड्या, पायाच्या बोटांमधील गजकर्णाला चिखल्या, तर शरीराच्या मान,…

अर्व्हिंग फिशर (Irving Fisher)

फिशर, अर्व्हिंग :  (२७ फेब्रुवारी १८६७ – २९ एप्रिल १९४७). अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ. भांडवल सिद्धांत (Capital Theory) या क्षेत्रातील कामाबद्दल ते विशेष ओळखले जातात. आधुनिक चलन सिद्धांताच्या (Modern monetary theory) विकासातही त्यांचे…

सोफिया कव्हल्येव्हस्कइ (Sofya Kovalevskaya)

कव्हल्येव्हस्कइ, सोफिया : (१५ जानेवारी १८५० – १० फेब्रुवारी १८९१) . सोफिया उर्फ सॉन्या कव्हल्येव्हस्कइ. रशियन गणितज्ञ आणि ललित लेखिका. त्यांनी आंशिक विकलक समीकरणाच्या सिद्धांतात (Theory of paritial Differntial equation)…

करम सिंग (Karam Singh)

सिंग, लान्सनाईक करम : (१५ सप्टेंबर १९१५—२० जानेवारी १९९३). भारतीय लष्करातील एक पराक्रमी सैनिक आणि परमवीरचक्राचे मानकरी. त्यांचा जन्म सेद्रना (जि. संग्रूर, पंजाब) या खेड्यात एका सधन शेतकरी सुशिक्षित कुटुंबात झाला.…

अज्ञेयवाद (Agnosticism)

तत्त्वज्ञानातील एक विचारप्रणाली. अज्ञेयवाद हा आंशिक संशयवाद होय. संशयवादाची भूमिका अतिरेकी नास्तिवाची असते. मानवाला कोणत्याच प्रकारचे सर्वमान्य, विश्वसनीय ज्ञान प्राप्त होऊ शकत नाही, अशी संशयवादाची शिकवण असते. परंतु अज्ञेयवाद इतक्या…

तरस (Hyena)

स्तनी वर्गाच्या मांसाहारी (Carnivora) गणातील हायनिडी कुलातील सस्तन प्राणी. या कुलातील याच्या हायना (Hyena) व क्रोकूटा (Crocuta) या दोन प्रजाती असून पट्टेरी तरस, ठिपकेवाला तरस आणि तपकिरी तरस अशा तीन…

साळुंकी (common myna; Indian myna)

पक्षिवर्गाच्या स्टर्निडी (Sturnidae) कुलातील पॅसेरिफॉर्मीस (Passeriformes) गणामध्ये या पक्ष्याचा समावेश होतो. हा पक्षी सामान्य मैना वा भारतीय मैना या नावानेही ओळखला जातो. निरनिराळे हवामान व अधिवासामध्ये जुळवून घेण्याच्या क्षमतेमुळे तिचा…

गंधक अब्जांश कण (Sulphur Nanoparticles)

गंधक (सल्फर) हे अधातुवर्गीय मूलद्रव्य आहे. त्याच्या अब्जांश कणांची निर्मिती भौतिक, रासायनिक, जैविक अशा विविध पद्धतींनी केली जाते. या कणांच्या निर्मितीसाठी सूक्ष्म कलीलीय (Micro-emulsion) तंत्राचा उपयोग मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.…

इंदूर येथील जुना राजवाडा.

इंदूर संस्थान (Indore State)

ब्रिटिशांकित हिंदुस्थानातील मध्य प्रदेशातील एक मोठे संस्थान. क्षेत्रफळ २४,६०५ चौ. किमी. चतुःसीमा उत्तरेस ग्वाल्हेर, पूर्वेस देवास व भोपाळ, दक्षिणेस पूर्वीचा मुंबई इलाखा, पश्चिमेस बडवानी व धार. या संस्थानाचा संस्थापक मल्हारराव होळकर (१६९४–१७६६). तो…

भूकंप आणि कर्तन भिंती इमारती (Earthquake & Shear Walls Buildings)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना २३ कर्तन भिंत इमारत (Shear wall Buildings) : प्रबलित (Reinforced)  काँक्रिटच्या इमारतींमध्ये सहसा लादी तुळया आणि स्तंभ यांच्या जोडीनेच ऊर्ध्व पट्टी सदृश्य भिंती असतात. त्यांना कर्तन भिंती असे…

जलचक्रात बदल करणारे मानवी क्रियाकलाप (Human activity that changes the water cycle)

कृषी, उद्योग, वातावरणाच्या रासायनिक संरचनेत बदल, धरणांचे बांधकाम, निर्वनीकरण आणि वनीकरण, भूजलाचा उपसा, नद्यांमधून होणारा उपसा, शहरीकरण इत्यादी क्रियासमूह मानवी जीवन सुसह्य होण्यासाठी केले जातात. परंतु त्याचा जलचक्रावर परिणाम होत असतो. हे सर्व अधिक गतीने झाले…

समष्टि (Population)

व्यवहारात अनेक वेळा माणसांच्या किंवा वस्तुंच्या समुदायाबद्दल माहिती गोळा करावयाची असते म्हणजे सर्वेक्षण करावयाचे असते. उदा., एखाद्या महाविद्यालयातील प्रथमवर्षाच्या विद्यार्थ्यांचे सरासरी गुण किती आहेत हे ठरवायचे आहे. एखाद्या शहरात वार्षिक…