(प्रस्तावना) पालकसंस्था : अभियांत्रिकी महाविद्यालय, पुणे | विषयपालक : बाळ फोंडके | समन्वयक : सुहासिनी माढेकर | विद्याव्यासंगी : पल्लवी नि. गायकवाड
स्थापत्य अभियांत्रिकी’ ही शाखा सर्व अभियांत्रिकी शाखांमधील मूलभूत व प्राचीन मानली जाते. अगदी आदीमानवाच्या काळापासून निवारा ही मानवाची अत्यावश्यक गरज आहे. वर्षानुवर्षे प्रगतीपथावर असलेल्या संशोधनातून स्थापत्य अभियांत्रिकीची विविध क्षेत्रे विकसित होत आहेत. प्राचीन व सुस्थापित असूनही स्थापत्य अभियांत्रिकी क्षेत्रात विविध स्तरांवर बदल होत आहेत.
संरचनात्मक अभियांत्रिकी (Structural Engineering), भू-तांत्रिक अभियांत्रिकी (Geotechnical Engineering), रचना/बांधकाम व्यवस्थापन (Construction Management), पर्यावरणीय व पाण्याचे स्रोत(Environmental & water resources) आणि नगररचना (Town planning)या पाच शाखांवर स्थापत्य अभियांत्रिकीचा संपूर्ण डोलारा उभा आहे. या शाखांचेही इतर अनेक संलग्न विषयांमध्ये वर्गीकरण करता येईल.
स्थापत्य अभियांत्रिकी या व्यावसायिक अभियांत्रिकी शाखेअंतर्गत मुख्यत: विविध प्रकारच्या वास्तूंवर (उदा., निरनिराळ्या उंचीच्या इमारती, पूल, पाण्याच्या टाक्या, बंधारे, रस्ते, धरणे, बंदरे इत्यादींवर) परिणाम करणाऱ्या घटकांचा अतिशय सखोल अभ्यास करणे गरजेचे असते. निरनिराळ्या वास्तूंचे विश्लेषण करून त्यानुसार त्यांचे आराखडे बनविणे हा स्थापत्य अभियांत्रिकीचा महत्त्वाचा भाग आहे. या क्रियेमध्ये भौतिक शास्त्रातील व स्थापत्य अभियांत्रिकीतील महत्त्वाची तत्त्वे व प्रणालींचा समावेश होतो. विविध वास्तूंच्या बांधणीसाठी व त्यांचे आयुर्मान वाढविण्यासाठी मूलभूत संकल्पना व तत्त्वांचा अभ्यास करून महत्त्वाच्या बाबींचे सखोल आकलन करून घेणे गरजेचे ठरते. याशिवाय, या शाखेमध्ये सिंचन योजना, पाणी व्यवस्थापन, वात अभियांत्रिकी, भूकंप अभियांत्रिकी, नैसर्गिक आपत्तींचे व्यवस्थापन इत्यादींसारख्या जीवनावश्यक विषयांचा देखील समावेश होतो.
मराठी विश्वकोशात उपलब्ध असलेल्या माहितीत आवश्यक तो सकारात्मक बदल करून जिज्ञासू वाचकांस ही अद्ययावत माहिती उपलब्ध करून देण्याची नितांत आवश्यकता आहे. या गरजेची पूर्तता करण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न स्थापत्य अभियांत्रिकी शाखेच्या ज्ञानमंडळात केला आहे. नोंदींचे अधिक चांगल्या प्रकारे आकलन होण्याच्या दृष्टीने आवश्यकतेनुसार आकृत्या, चित्रे, दृक-श्राव्य चित्रपटांश यांचा वापर केला आहे. नोंदी जरी संक्षिप्त पद्धतीने सादर केल्या असल्या तरी वाचकांचे कुतुहल जागृत करण्यासाठी नक्कीच उपयुक्त ठरतील.
इमारतींची भूकंप संकल्पन तत्त्वे (Seismic Design Philosophy of Buildings)

इमारतींची भूकंप संकल्पन तत्त्वे (Seismic Design Philosophy of Buildings)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. ८ भूकंपविरोधक इमारतींचे संकल्पन : एखाद्या विवक्षित स्थळी भूकंपामुळे निर्माण होणाऱ्या हादऱ्यांची तीव्रता हलकी, साधारण किंवा ...
इमारतींच्या बांधकामासाठी उपयुक्त सरल संरचनात्मक विन्यास (Simple Structural Configuration of Masonry Buildings)

इमारतींच्या बांधकामासाठी उपयुक्त सरल संरचनात्मक विन्यास (Simple Structural Configuration of Masonry Buildings)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना १३ इमारतींच्या बांधकामातील पेटीसदृश्य क्रिया (Box Action) : दगडी बांधकामाच्या भिंतींचे वस्तुमान अधिक असल्याने त्या भूकंपाच्या हादऱ्यांदरम्यान ...
एक घट व द्विघट पद्धत (One Pot and two pot system)

एक घट व द्विघट पद्धत (One Pot and two pot system)

आ. २०. (अ) एक घट पद्धती, (आ) द्विघट पद्धती. लहान प्रमाणातील लोकसंख्येला पाणीपुरवठा (विशेषतः विहिरीमधून) करण्याआधी विहिरीमध्येच पाण्याचे निर्जंतुकीकरण करण्याची ...
Cl_2 + H_2O \leftrightarrows HOCl + H^+ + Cl^-

क्लोरीनचे गुणधर्म (Properties of Chlorine)

मूलद्रव्यांच्या आवर्तसारणीमध्ये (Periodic table)  क्लोरीन, फ्ल्युओरीन, ब्रोमीन व आयोडीन एकाच गटातील असून त्यांना Halogens (हॅलोजन) अथवा मीठ उत्पादक म्हणतात.  ह्या ...
घन कचरा व्यवस्थापन (Solid Waste Management)

घन कचरा व्यवस्थापन (Solid Waste Management)

मानवाच्या रोजच्या कृतीतून तयार होणाऱ्या अनेक टाकाऊ पदार्थांना घन कचरा म्हणतात. योग्य वापर केला तर “टाकाऊ पदार्थ” सुद्धा मौल्यवान स्रोत ...
जल (Water)

जल (Water)

पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचा ७१% पेक्षा अधिक भाग पाण्याने व्यापलेला आहे. पाण्याच्या भौतिक आणि रासायनिक गुणधर्मांमुळे प्राणिजीवन, वनस्पतिजीवन, मानवी जीवन आणि संस्कृती ...
जलचक्र (Water Cycle)

जलचक्र (Water Cycle)

पृथ्वीच्या वातावरणात, पृष्ठभागावर आणि भूगर्भात सातत्याने होत असणाऱ्या पाण्याच्या हालचालीला जलचक्र किंवा जलस्थित्यंतर चक्र असे म्हणतात. पृथ्वीवरील पाण्याचे प्रमाण साधारणतः ...

जलचक्रातील कालसंबंधित बदल (Chronological changes in the water cycle)

जलचक्र हे जलावरणामध्ये पाण्याची – पाण्याच्या संयुगांची – हालचाल कोणत्या प्रक्रियांद्वारे होते याचे वर्णन करते. परंतु जलचक्रामध्ये फिरत राहणाऱ्या पाण्यापेक्षा ...

जलचक्रातील विविध प्रक्रिया (Diverse Process in Water Cycle)

पर्जन्य : द्रवीभवन झालेले बाष्प पर्जन्यरूपाने पृथ्वीवर पडते. बहुतांश पर्जन्य पाणी या स्वरूपातच असते; परंतु ते हिम, गारा, दव, हिमकण ...

जलनिवासी काल

जलचक्रांतर्गत एखाद्या जलसाठ्यामध्ये जलकण (जल संयुग) जो काळ घालवितो, त्याला निवासी काल असे म्हणतात. निवासी काल हा पाण्याचे सर्वसाधारण वय ...

जलशुद्धीकरण (Water Purification)

निसर्गात उपलब्ध असलेल्या पाण्यामध्ये अनेक पदार्थ मिसळले जातात, उदा., जमिनीवर पोहोचण्यापूर्वी पावसाच्या पाण्यामध्ये हवेतील धूलिकण, जीवाणू, पराग आणि कार्बन डाय-ऑक्साइड ...
जलशुद्धीकरण प्रक्रिया (Water Purification Process)

जलशुद्धीकरण प्रक्रिया (Water Purification Process)

जमिनीवरून वाहणारे किंवा साठविलेले पाणी पिण्यालायक करण्यासाठी वापरांत आणल्या जाणाऱ्या प्रक्रिया आकृतीच्या रूपात पुढे दाखविल्या आहेत.  पाण्याचा स्रोत व त्याची ...
तंतू प्रबलित काँक्रीट (Fiber Reinforced Concrete)

तंतू प्रबलित काँक्रीट (Fiber Reinforced Concrete)

बांधकाम क्षेत्रामध्ये काँक्रीट विविध प्रकारे तयार केले जाते. यामध्ये समतल सिमेंट काँक्रीट (Plain Cement Concrete), स्वघनीकरण होणारे काँक्रीट (self compacting concrete), ...
दगडी इमारतींच्या बांधकामात क्षितिज समांतर पट्ट्यांची आवश्यकता  (Necessity of horizontal bands in masonry buildings)

दगडी इमारतींच्या बांधकामात क्षितिज समांतर पट्ट्यांची आवश्यकता (Necessity of horizontal bands in masonry buildings)

भूकंपमार्गदर्शक सूचना १४ क्षितीज पट्ट्यांचे कार्य : दगडी इमारतींमध्ये क्षितिज पट्टे अतिशय महत्त्वपूर्ण भूकंपरोधक वैशिष्ट्य म्हणून कामगिरी करतात. ज्याप्रमाणे पुठ्ठ्याच्या ...
दगडी इमारतींमधील क्षितिजलंब प्रबलकाची आवश्यकता (Requirement of vertical reinforcement in masonry buildings)

दगडी इमारतींमधील क्षितिजलंब प्रबलकाची आवश्यकता (Requirement of vertical reinforcement in masonry buildings)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना १५ भूकंपादरम्यान दगडी भिंतींचा प्रतिसाद : दगडी इमारतींमध्ये त्यांची भूकंपीय वर्तणूक सुधारण्यासाठी क्षितीज पट्ट्यांचा समावेश केला जातो. या ...
पूल बांधकाम सामग्रीतील प्रगती (Progress in bridge construction materials)

पूल बांधकाम सामग्रीतील प्रगती (Progress in bridge construction materials)

प्राचीन काळात पूल बांधकामासाठी निसर्गात उपलब्ध असलेली सामग्री म्हणजे लाकूड व दगड यांचा उपयोग केला जात असे. वीट भट्ट्यांच्या शोधानंतर ...
पूल व पुलांचे प्रकार (Bridge and their types)

पूल व पुलांचे प्रकार (Bridge and their types)

रस्तामार्ग तसेच रूळमार्ग यांवर येणारे विविध अडथळे पार करण्यासाठी बांधलेली संरचना (Structure) म्हणजे पूल होय. नाले, ओढे, नद्या, दऱ्या, तलाव, ...
प्रबलित काँक्रीट इमारतीमधील भूकंप प्रतिरोधक तुळया (Beams in RC Buildings Resist Earthquakes)

प्रबलित काँक्रीट इमारतीमधील भूकंप प्रतिरोधक तुळया (Beams in RC Buildings Resist Earthquakes)

भूकंपमार्गदर्शक सूचना १८ प्रबलन आणि भूकंपीय नुकसान यांचा परस्परसंबंध : प्रबलित काँक्रीटच्या इमारतींमध्ये ऊर्ध्व आणि क्षितिज घटक (म्हणजेच तुळया आणि ...
प्रबलित काँक्रीट इमारतींमधील भूकंप प्रतिरोधक स्तंभ (Columns in RC Buildings Resist Earthquakes)

प्रबलित काँक्रीट इमारतींमधील भूकंप प्रतिरोधक स्तंभ (Columns in RC Buildings Resist Earthquakes)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना  १९ भूकंपामुळे स्तंभांचे होणारे संभाव्य नुकसान : प्रबलित काँक्रीटच्या (Reinforced Concrete) इमारतीमधील ऊर्ध्व घटकांत म्हणजेच स्तंभांमध्ये दोन ...
भारतातील भूकंपप्रवण क्षेत्रे (The Seismic Zones in India)

भारतातील भूकंपप्रवण क्षेत्रे (The Seismic Zones in India)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. ४ भौगोलिक आणि भूविवर्तनी विशिष्ट लक्षणे :             भारत इंडोऑस्ट्रेलियन भूपट्टाच्या उत्तर पश्चिम दिशेला असून तो ...
Loading...
Close Menu
Skip to content