(प्रस्तावना)

पालकसंस्था : अभियांत्रिकी महाविद्यालय, पुणे | विषयपालक : बाळ फोंडके | समन्वयक : सुहासिनी माढेकर | विद्याव्यासंगी : पल्लवी नि. गायकवाड

स्थापत्य अभियांत्रिकी’ ही शाखा सर्व अभियांत्रिकी शाखांमधील मूलभूत व प्राचीन मानली जाते. अगदी आदीमानवाच्या काळापासून निवारा ही मानवाची अत्यावश्यक गरज आहे. वर्षानुवर्षे प्रगतीपथावर असलेल्या संशोधनातून स्थापत्य अभियांत्रिकीची विविध क्षेत्रे विकसित होत आहेत. प्राचीन व सुस्थापित असूनही स्थापत्य अभियांत्रिकी क्षेत्रात विविध स्तरांवर बदल होत आहेत.
संरचनात्मक अभियांत्रिकी (Structural Engineering), भू-तांत्रिक अभियांत्रिकी (Geotechnical Engineering), रचना/बांधकाम व्यवस्थापन (Construction Management), पर्यावरणीय व पाण्याचे स्रोत(Environmental & water resources) आणि नगररचना (Town planning)या पाच शाखांवर स्थापत्य अभियांत्रिकीचा संपूर्ण डोलारा उभा आहे. या शाखांचेही इतर अनेक संलग्न विषयांमध्ये वर्गीकरण करता येईल.
स्थापत्य अभियांत्रिकी या व्यावसायिक अभियांत्रिकी शाखेअंतर्गत मुख्यत: विविध प्रकारच्या वास्तूंवर (उदा., निरनिराळ्या उंचीच्या इमारती, पूल, पाण्याच्या टाक्या, बंधारे, रस्ते, धरणे, बंदरे इत्यादींवर) परिणाम करणाऱ्या घटकांचा अतिशय सखोल अभ्यास करणे गरजेचे असते. निरनिराळ्या वास्तूंचे विश्लेषण करून त्यानुसार त्यांचे आराखडे बनविणे हा स्थापत्य अभियांत्रिकीचा महत्त्वाचा भाग आहे. या क्रियेमध्ये भौतिक शास्त्रातील व स्थापत्य अभियांत्रिकीतील महत्त्वाची तत्त्वे व प्रणालींचा समावेश होतो. विविध वास्तूंच्या बांधणीसाठी व त्यांचे आयुर्मान वाढविण्यासाठी मूलभूत संकल्पना व तत्त्वांचा अभ्यास करून महत्त्वाच्या बाबींचे सखोल आकलन करून घेणे गरजेचे ठरते. याशिवाय, या शाखेमध्ये सिंचन योजना, पाणी व्यवस्थापन, वात अभियांत्रिकी, भूकंप अभियांत्रिकी, नैसर्गिक आपत्तींचे व्यवस्थापन इत्यादींसारख्या जीवनावश्यक विषयांचा देखील समावेश होतो.
मराठी विश्वकोशात उपलब्ध असलेल्या माहितीत आवश्यक तो सकारात्मक बदल करून जिज्ञासू वाचकांस ही अद्ययावत माहिती उपलब्ध करून देण्याची नितांत आवश्यकता आहे. या गरजेची पूर्तता करण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न स्थापत्य अभियांत्रिकी शाखेच्या ज्ञानमंडळात केला आहे. नोंदींचे अधिक चांगल्या प्रकारे आकलन होण्याच्या दृष्टीने आवश्यकतेनुसार आकृत्या, चित्रे, दृक-श्राव्य चित्रपटांश यांचा वापर केला आहे. नोंदी जरी संक्षिप्त पद्धतीने सादर केल्या असल्या तरी वाचकांचे कुतुहल जागृत करण्यासाठी नक्कीच उपयुक्त ठरतील.
इमारतींची भूकंप संकल्पन तत्त्वे (Seismic Design Philosophy of Buildings)

इमारतींची भूकंप संकल्पन तत्त्वे (Seismic Design Philosophy of Buildings)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. ८ भूकंपविरोधक इमारतींचे संकल्पन : एखाद्या विवक्षित स्थळी भूकंपामुळे निर्माण होणाऱ्या हादऱ्यांची तीव्रता हलकी, साधारण किंवा ...
एक घट व द्विघट पद्धत (One Pot and two pot system)

एक घट व द्विघट पद्धत (One Pot and two pot system)

आ. २०. (अ) एक घट पद्धती, (आ) द्विघट पद्धती. लहान प्रमाणातील लोकसंख्येला पाणीपुरवठा (विशेषतः विहिरीमधून) करण्याआधी विहिरीमध्येच पाण्याचे निर्जंतुकीकरण करण्याची ...
Cl_2 + H_2O \leftrightarrows HOCl + H^+ + Cl^-

क्लोरीनचे गुणधर्म (Properties of Chlorine)

मूलद्रव्यांच्या आवर्तसारणीमध्ये (Periodic table)  क्लोरीन, फ्ल्युओरीन, ब्रोमीन व आयोडीन एकाच गटातील असून त्यांना Halogens (हॅलोजन) अथवा मीठ उत्पादक म्हणतात.  ह्या ...
घन कचरा व्यवस्थापन (Solid Waste Management)

घन कचरा व्यवस्थापन (Solid Waste Management)

मानवाच्या रोजच्या कृतीतून तयार होणाऱ्या अनेक टाकाऊ पदार्थांना घन कचरा म्हणतात. योग्य वापर केला तर “टाकाऊ पदार्थ” सुद्धा मौल्यवान स्रोत ...

जलशुद्धीकरण (Water Purification)

निसर्गात उपलब्ध असलेल्या पाण्यामध्ये अनेक पदार्थ मिसळले जातात, उदा., जमिनीवर पोहोचण्यापूर्वी पावसाच्या पाण्यामध्ये हवेतील धूलिकण, जीवाणू, पराग आणि कार्बन डाय-ऑक्साइड ...
जलशुद्धीकरण प्रक्रिया (Water Purification Process)

जलशुद्धीकरण प्रक्रिया (Water Purification Process)

जमिनीवरून वाहणारे किंवा साठविलेले पाणी पिण्यालायक करण्यासाठी वापरांत आणल्या जाणाऱ्या प्रक्रिया आकृतीच्या रूपात पुढे दाखविल्या आहेत.  पाण्याचा स्रोत व त्याची ...
भारतातील भूकंपप्रवण क्षेत्रे (The Seismic Zones in India)

भारतातील भूकंपप्रवण क्षेत्रे (The Seismic Zones in India)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. ४ भौगोलिक आणि भूविवर्तनी विशिष्ट लक्षणे :             भारत इंडोऑस्ट्रेलियन भूपट्टाच्या उत्तर पश्चिम दिशेला असून तो ...
भारतीय भूकंपासंबंधित मानके (The Indian Seismic Codes)

भारतीय भूकंपासंबंधित मानके (The Indian Seismic Codes)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. ११ भूकंपीय संरचना मानकांचे महत्त्व : भूकंपादरम्यान जमिनीच्या हादऱ्यांमुळे संरचनांमध्ये बल आणि विरूपण निर्माण होते. त्यामुळे ...
भूकंप आणि पीळ (Building's Twist During Earthquakes)

भूकंप आणि पीळ (Building’s Twist During Earthquakes)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. भूकंपादम्यान इमारतींना पडणारा पीळ आणि त्याचे परिणाम : भूकंपादरम्यान इमारतींना पीळ का पडतो? हे समजावून घेण्यासाठी ...
भूकंप आणि वास्तूशास्त्रीय वैशिष्ट्ये (Earthquakes & Architectural Features)

भूकंप आणि वास्तूशास्त्रीय वैशिष्ट्ये (Earthquakes & Architectural Features)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. ६ इमारतींच्या वास्तुशास्त्रीय वैशिष्ट्यांचे महत्त्व : भूकंपादरम्यान इमारतींची वर्तणूक प्रामुख्याने भूकंपीय बल जमिनीपर्यंत कशा रीतीने वाहून ...
भूकंप होण्यामागची कारणे  (What causes Earthquakes?)

भूकंप होण्यामागची कारणे (What causes Earthquakes?)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. १ पृथ्वी आणि तिचे अंतरंग : अनेक लक्ष शतकांपूर्वी पृथ्वी हा विविध तप्त द्रव्यांचा एक गोळा ...
भूकंपरोधक तंतुक्षम (लवचिक) इमारतींचे बांधकाम (Buildings Ductile for Good Seismic Performance)

भूकंपरोधक तंतुक्षम (लवचिक) इमारतींचे बांधकाम (Buildings Ductile for Good Seismic Performance)

भूकं मार्गदर्शक सूचना ०९ बांधकाम साहित्य : भारतामध्ये ग्रामीण भागातील इमारती प्रामुख्याने दगडी किंवा विट बांधकामाचा वापर करून बांधण्यात ...
भूकंपाचा सामना करण्यासाठी सुनम्य इमारती (Flexibility of Buildings Affects Earthquake Response)

भूकंपाचा सामना करण्यासाठी सुनम्य इमारती (Flexibility of Buildings Affects Earthquake Response)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. १० भूकंपादरम्यान लवचिक इमारतींचे हेलकावे : आ. १. इमारतीचा मुक्त कंपन प्रतिसाद : (अ) छताला दोरी ...
भूकंपाचे मोजमाप (Magnitude and Intensity of Earthquakes)

भूकंपाचे मोजमाप (Magnitude and Intensity of Earthquakes)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. ३ भूकंपाविषयी काही संज्ञा : पृथ्वीच्या अंतरंगात प्रस्तरभंगाच्या ज्या बिंदूपासून भूखंडाची घसरण सुरू होते त्याला भूकंपनाभी ...
भूकंपाचे संरचनांवर होणारे परिणाम (The Seismic Effects on Structures)

भूकंपाचे संरचनांवर होणारे परिणाम (The Seismic Effects on Structures)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. ५ संरचनेमधील जडत्व बल (Inertia Forces) : भूकंपामुळे जमिनीला हादरे बसतात. त्यामुळे जम‍िनीवर उभ्या असणाऱ्या ...
भूगर्भातील भूकंपीय लहरी (How the ground shakes?)

भूगर्भातील भूकंपीय लहरी (How the ground shakes?)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. २ भूकंप लहरी : भूकंपामुळे भूगर्भीय ताणतणावांमुळे उत्सर्जित झालेली ऊर्जा भूगर्भाच्या अंतर्पृष्ठावरून परावर्तित किंवा वक्रीभवन होऊन ...
विटबांधकामाच्या घरांची भूकंपादरम्यान वर्तणूक (Brick Masonry behavior during Earthquake)

विटबांधकामाच्या घरांची भूकंपादरम्यान वर्तणूक (Brick Masonry behavior during Earthquake)

भूकंप मार्गदर्शक सूचना क्र. १२ विट बांधकामाच्या भिंतींची वर्तणूक : दगडी / विट बांधकाम असलेल्या इमारती ठिसूळ असून भूकंपाच्या तीव्र हादऱ्यांदरम्यान ...
स्वघनीकरण होणारे काँक्रीट (Self Compacting Concrete; SCC)

स्वघनीकरण होणारे काँक्रीट (Self Compacting Concrete; SCC)

जपानने १९८० मध्ये स्वघनीकरण होणाऱ्या काँक्रीटची निर्मिती केली व अक्षरशः प्रगतीचे शिखर गाठले.  त्या काळात जपानमध्ये कुशल कामगारांची कमतरता होती ...
हवा प्रदूषण नियंत्रण साधने (Air Pollution Control Devices)

हवा प्रदूषण नियंत्रण साधने (Air Pollution Control Devices)

मार्जक प्रणाली : हवाप्रदूषण नियंत्रण साधनांचा गट असून त्याचा उपयोग उद्योगातील प्रदूषित  प्रवाहांमधून काही घटक आणि / किंवा वायू काढून ...

हवाप्रदूषण व्यवस्थापन (Air Pollution Management)

मानवी आरोग्यास तसेच पर्यावरणाचा हिस्सा असलेले प्राणी, पक्षी, वनस्पती, जीवजंतू इत्यादींना हानिकारक असलेले घटक जेव्हा हवेमध्ये मिसळून जातात तेव्हा हवाप्रदूषण ...
Close Menu