श्रीनिवास हरी दीक्षित (Shriniwas Hari Dixit)

श्रीनिवास हरी दीक्षित (Shriniwas Hari Dixit)

दीक्षित, श्रीनिवास हरी : ( १३ डिसेंबर १९२० — ३ ऑक्टोबर २०१३ ). भारतीय तत्त्वज्ञ. निपाणीजवळील बुदलमुख ह्या गावी तीन शतकांहून अधिक काळ वास्तव्यास असणाऱ्या दीक्षित घराण्यातील तीन बंधूंपैकी ते…

दामोदर अच्युत कारे (Damodar Achyut Kare)

दामोदर अच्युत कारे : ( ४ मार्च १९०९ - २३ सप्टेंबर १९८५ ). गोमंतकीय मराठी कवी. हे बा. भ. बोरकरांचे समकालीन होते. या दोघांचे सौहार्द होते. समांतरपणे त्यांची काव्यनिर्मिती चाललेली…

उभं-आडवं (Ubha-aadaw)

उभं -आडवं : साहित्य अकादेमी नवी दिल्लीचा युवा साहित्य पुरस्कार प्राप्त ग्रंथ. प्रत्यक्ष वास्तव आणि सिद्धांत व्यूह याची सांगड घालणारा राहुल कोसंबी यांचा हा पहिला वैचारिक ग्रंथ आहे. शब्द प्रकाशन,…

द. ह. अग्निहोत्री (D. H. Agnihotri)

अग्निहोत्री, द. ह. : ( ०३ जुलै १९०२ - २२ नोव्हेंबर १९९० ). कोशकार, भाषाशास्त्राचे अभ्यासक, समीक्षक. एम.ए. बी.टी.आणि पी.एच्.डी. हे उच्चशिक्षण प्राप्त केल्यानंतर त्यांनी अमरावती, बुलढाणा, नेर (परसोपंत) येथे…

अब्दुल करीमखाँ (Abdul Kareem Khan)

अब्दुल करीमखाँ : ( ११ नोव्हेंबर १८७२–२७ ऑक्टोबर १९३७ ). किराणा घराण्याचे सुविख्यात गायक. आज किराणा घराणे हे खाँसाहेबांच्या गानशैलीमधील वैशिष्ट्यांवरूनच ओळखण्यात येते. या घराण्याचे मूळ पुरूष नायक धोंडू. खाँसाहेबांचे घराणे…

परिचर्या संशोधन : इतिहास (Nursing Research: History)

परिचर्या संशोधनाच्या इतिहासात मागील दीडशे वर्षांत आमूलाग्र बदल झालेले आहेत. सुरुवातीच्या काळात म्हणजे १९५० च्या आधी परिचर्या संशोधनाची उत्क्रांती ही फारशी जोमाने न होता हळूहळू झाली. नंतर मात्र सन १९७०…

सी. सी. डी. – विद्युत भार युग्मित प्रयुक्ती– (Charge Coupled Device)

सी. सी. डी. - विद्युत भार युग्मित प्रयुक्ती : विद्युत भार युग्मित प्रयुक्तीचा शोध इ.स. १९६९ मध्ये विलार्द बॉयल आणि जॉर्ज स्मिथ या दोन शास्त्रज्ञांनी लावला. या घन अवस्था प्रयुक्तीचा…

वनस्पतींमधील प्राथमिक आणि दुय्यम चयापचयिते (Primary & Secondary Metabolites in Plants)

प्राथमिक चयापचयिते : सर्व जैविक पेशीमध्ये कर्बोदके, प्रथिने, लिपिडे ही प्राथमिक चयापचयिते असतात. वनस्पतींमध्ये परिसरातून शोषलेले पाणी आणि कार्बन डाय - ऑक्साइड यांपासून प्रकाशसंश्लेषणाद्वारे कर्बोदके तयार करण्याची क्षमता असते. या…

बॅबकॉक व विलकॉक्स बाष्पित्र (Babcock and Wilcox Boiler)

धूम-नलिका बाष्पित्र कमी दाबाची व कमी प्रमाणात वाफ तयार करतात. विद्युत शक्ति निर्माण करण्याकरिता किंवा तत्सम प्रकारच्या औद्योगिक कारणांकरिता उच्चदाबाची व अधिक प्रमाणात वाफ आवश्यक असते. यासाठी विशालकाय बाष्पित्रे असतात.…

स्त्री नसबंदी शस्त्रक्रिया (Female contraception)

स्त्री नसबंदी शस्त्रक्रियेमध्ये स्त्री बीजवाहक नलिका (Fallopian tubes) बंद केल्या जातात. त्या दोऱ्याने बांधल्या जातात किंवा काही वेळा रबरीबंद (Rubber band), विद्युत प्रवाह, नलिकांच्या तोंडाशी बसवलेले सूक्ष्म बोळे इत्यादींच्या साहाय्याने…

हिंदी महासागर (Indian Ocean)

पॅसिफिक व अटलांटिक या महासागरांच्या खालोखाल जगातील तिसऱ्या क्रमांकाचा मोठा महासागर. इंडिया (भारत) या आपल्या देशाच्या नावावरूनच या महासागराला ‘इंडियन ओशन’ (हिंदी महासागर) हे नाव देण्यात आले आहे. हा जगातील…

सायनोजेनिक ग्लायकोसाइड्स (Cyanogenic Glycosides)

सायनोजेनिक ग्लायकोसाइड्स रासायनिक द्रव्ये कीटक, बुरशी, जीवाणू आणि चराऊ प्राण्यापासून रक्षण करण्यासाठी वनस्पतींमध्ये तयार केली जातात. उपलब्ध सपुष्प वनस्पतींपैकी सु. २७०० वनस्पतींमध्ये ६० प्रकारची सायनोजेनिक ग्लायकोसाइड्स आढळतात. वनस्पतींमध्ये उत्पन्न होत…

सिमेंट (पोर्टलंड सिमेंट) (Cement)

सिमेंट म्हणजे कोणत्याही काँक्रीटमधील मूळ आणि महत्त्वपूर्ण घटक. सिमेंट आणि पाण्याची पेस्ट दगड आणि वाळू यांच्या मिश्रणाला एकत्र बांधून ठेवते आणि घट्ट झाल्यावर खडकाप्रमाणे टणक बनते. सिमेंट हे प्रचंड मोठ्या…

लोकायतदर्शन (Lokayata / Charvak Darshan)

चार्वाकदर्शन : एक प्राचीन भारतीय दर्शन. म्हणजे विश्व व मानव यांसंबंधीचे तत्त्वज्ञान. हे दर्शन हा भौतिकवाद आहे. देहाहून वेगळा आत्मा नाही; ईश्वर वा देव, भूत, पिशाच, स्वर्ग, नरक, पुनर्जन्म इ. सर्व…

डेल, हेन्री हॅलेट  (Dell, Henry Hallett )

डेल, हेन्री हॅलेट : ( ९ जून १८७५ – २३ जुलै १९६८ ) हेन्री हॅलेट डेल यांचा जन्म लंडन येथे झाला. त्यांचे वडील चार्ल्स जेम्स डेल हे मातीच्या भांड्यांचा व्यवसाय करायचे.…