मराठी विश्वकोश

मयूरासन (Mayurasana)

एक आसनप्रकार. मयूरासनात शरीररचनेचा आकृतिबंध मोरासारखा दिसतो म्हणून त्याला मयूरासन हे नाव आहे. हठप्रदीपिका व घेरण्डसंहिता या दोन्ही ग्रंथांमध्ये या आसनाचे वर्णन आढळते व या वर्णनात साम्य दिसून येते. शारीरिक…

ओसाड प्रदेश (Arid land)

लोकवस्ती नसते किंवा असलेली लोकवस्ती उठून गेलेली असते अशा शुष्क, रुक्ष, निर्जल व निर्जन प्रदेशाला ओसाड प्रदेश असे म्हणतात. सामान्यत: जगातील वाळवंटी प्रदेश, बर्फाच्छादित ध्रुवीय प्रदेश, समुद्रापासून दूरवर असलेले रुक्ष…

सागर (Security and Growth for All in the Region)

हिंदी महासागर संलग्न प्रदेशातील सर्वांसाठी सुरक्षा आणि विकास. हिंदी महासागराच्या किनारी भागातील जवळपास ४० राष्ट्रांमध्ये एकूण जागतिक लोकसंख्येच्या ४०% लोकसंख्या सामावली आहे. जगाच्या तेल-जहाज वाहतुकीच्या दोन तृतीयांश वाहतूक, तसेच एकूण…

भारताचा महान्यायवादी (India’s Attorney General)

भारताचा महान्यायवादी : भारतीय राज्यव्यवस्थेतील सर्वोच्च कायदा अधिकारी, सरकारचा मुख्य कायदेविषयक सल्लागार. महान्यायावादी या पदाची भारतीय राज्यघटनेत कलम ७६ मध्ये स्वतंत्र तरतूद आहे. महान्यायवादी यांची नियुक्ती केंद्रीय कायदेमंडळाच्या शिफारसीनुसार राष्ट्रपतीद्वारा…

आलेक्सांद्र सोल्झेनित्सीन (Aleksandr Solzhenitsyn)

सोल्झेनित्सीन, आलेक्सांद्र : (११ डिसेंबर १९१८-४ ऑगस्ट २००८). श्रेष्ठ रशियन कादंबरीकार.जन्म रशियातील (यू.एस्.एस्.आर्.) किसल्व्हॉट्स्क येथे. त्याच्या जन्मापूर्वी त्याचे वडील एका अपघातात मरण पावल्यामुळे त्याच्या आईनेच त्याला वाढवले. रस्तोव-ना-दोनू ह्या विद्यापीठातून…

कार्ल सोया (Carl Soya)

सोया, कार्ल : (३० ऑक्टोबर १८९६-१० नोव्हेंबर १९८३). डॅनिश नाटककार आणि कथा-कादंबरीकार. जन्म कोपनहेगन येथे. त्याचे वडील सी. एम्. सोया येनसेन हे प्रसिद्ध चित्रकार होते. १९१५ मध्ये तो मॅट्रिक झाला.…

हब (HUB)

(संगणकीय उपकरण). एकापेक्षा जास्त संगणक किंवा इतर उपकरणांना (devices) यांना एकत्र जोडण्यारा सामान्य नेटवर्किंग उपकरण. त्याला इथरनेट हब (Ethernet Hub), सक्रिय हब (Active Hub), नेटवर्क हब (Network Hub), पुनरावर्तक हब…

योगसारसंग्रह

योगसारसंग्रह हा आचार्य विज्ञानभिक्षूंनी लिहिलेला ग्रंथ आहे. त्यांनी लिहिलेल्या योगवार्त्तिक या व्यासभाष्यावरील विस्तृत टीकेनंतर योगमताचे सार म्हणून योगसारसंग्रह हा ग्रंथ त्यांनी लिहिला असावा. या ग्रंथाचे चार अंश आहेत. प्रथम अंशात…

इंटरनॅशनल ऑर्गनायझेशन फॉर स्टँडर्डायझेशन, आयएसओ (International organization for standardization, ISO)

आयएसओ हे इंटरनॅशनल ऑर्गनायझेशन फॉर स्टँडर्डायझेशन या नावाचे संक्षिप्त रूप आहे. आयएसओ ही आंतरराष्ट्रीय प्रमाण संस्था असून तिचे मुख्यालय जिनिव्हा (स्वित्झर्लंड) येथे आहे. जगातील सु. १५० देशांच्या राष्ट्रीय मानक संस्था…

मादाम द सेव्हीन्ये (Madame de Sevigne)

सेव्हीन्ये, मादाम द : (५ फेब्रुवारी १६२६ – १७ एप्रिल १६९६). फ्रेंच लेखिका. संपूर्ण नाव मार्क्विस दे मारी द राब्यूतँ-शांताल. जन्म पॅरिस शहरी एका बर्गंडियन सरदार घराण्यात. वयाच्या सहाव्या वर्षी ती…

मराठी नाट्यसंगीत (Marathi Natyasangeet )

मराठी नाट्यसंगीतातील विविध स्थित्यंतरांचा ऐतिहासिक दृष्ट्या परामर्श घ्यावयाचा झाल्यास विष्णुदास भावे यांच्या सीतास्वयंवर या आख्यानवजा संगीत पौराणिक नाटकापासून सुरुवात करावी लागते. त्याचे प्रमुख कारण असे की, या नाटकापासून मराठी रंगभूमीची…

मराठी नाट्यसंगीत : सौंदर्यशास्त्र (Marathi Natyasangeet : Saundaryashastra)

नाट्यसंगीताच्या ऐतिहासिक स्थित्यंतरामागे बारकाईने पाहिल्यास एक प्रकारची वैचारिक भूमिका आकार घेत असलेली दिसते. या भूमिकेस सौंदर्यशास्त्रीय भूमिका असे म्हणता येईल. नाट्य ही कलांचा संगम होणारी कला आहे आणि स्वतंत्रपणे कला…

ठुमरी (Thumari)

अभिजात हिंदुस्थानी संगीतातील एक गायनप्रकार. तो सुगम शास्त्रीय किंवा उपशास्त्रीय संगीत विभागात गणला जातो. ठुमरी (ठुंबरी) या नावावरूनच तो नृत्याशी संबंधित असलेला एक संगीतप्रकार आहे, हे समजून येते. प्राचीन संगीतपरंपरेमध्ये…

येऑर्यिऑस सेफेरीस ( Yeoryios Sepheriades)

सेफेरीस, येऑर्यिऑस : (१३ मार्च १९०० - २० सप्टेंबर १९७१). ग्रीक कवी आणि मुत्सद्दी. जॉर्ज सेफेरीस म्हणूनही तो उल्लेखिला जातो. जन्म स्मर्ना (इझमिर, तुर्कस्तान) येथे. शिक्षण अथेन्स आणि पॅरिस येथे. पॅरिसमध्ये…

जोगिंदर पाल (Jogindar Paul)

जोगिंदर पाल : (५ सप्टेंबर १९२५ - २३ एप्रिल २०१६). प्रसिद्ध भारतीय उर्दू लेखक. लघुकथा आणि कादंबरीकार म्हणून प्रमुख ओळख. जन्म पाकिस्तानमधील सियालकोट येथे. त्यांची कौटुंबिक परिस्थिती अत्यंत प्रतिकूल होती.…