मराठी विश्वकोश

जलशुद्धीकरण : औद्योगिक वापर

औद्योगिक वापरासाठीचे जलशुद्धीकरण मालाचे उत्पादन करताना पाण्याचे विविध उपयोग असे : १) कच्चा माल म्हणून, २) विद्रावक म्हणून, ३) वाफ उत्पन्न करण्यासाठी, ४) यंत्रणा थंड ठेवण्यासाठी, ५) कच्चा माल वाहून…

अब्जांश तंत्रज्ञान : समुद्रातील तेलगळती समस्येवरील उपाययोजना (Nanotechnology-Based Solutions for Oil Spills)

समुद्रामध्ये तेलवाहू जहाजांचे अपघात अधून मधून होत असतात. अपघाताचे वेळी तसेच टँकरमध्ये तेल भरताना किंवा काढून घेत असताना समुद्रातील पाण्यामध्ये मोठ्या प्रमाणावर तेल सांडले जाते. तेलातील हायड्रोकार्बनयुक्त पदार्थ पाण्यामध्ये मिसळल्याने…

सातारा शहर (Satara City)

महाराष्ट्र राज्यातील एक इतिहास प्रसिद्घ शहर आणि याच नावाच्या जिल्ह्याचे व तालुक्याचे मुख्यालय. ते अजिंक्यतारा किल्ल्याच्या पायथ्याशी, किल्ल्याच्या उत्तर उतारावर वसले आहे. सातारा शहर पुण्याच्या दक्षिणेस सुमारे १२० व कोल्हापूरच्या…

गोविंदराव टेंबे (Govindrao Tembe)

टेंबे, गोविंदराव सदाशिव : (५ जून १८८१–९ ऑक्टोबर १९५५). प्रख्यात महाराष्ट्रीय हार्मोनियमवादक, संगीतरचनाकार, गायकनट व साहित्यिक. त्यांचा जन्म सांगवडे, जि. कोल्हापूर येथे झाला. त्यांच्या आईचे नाव अंबा. गोविंदरावांनी कोल्हापूर येथेच…

मन्वंतर (Manvantar)

मन्वंतर : दीनानाथ मनोहर यांची १९९९ साली प्रसिद्ध झालेली मन्वतंर ही एक महत्त्वाची कादंबरी आहे. मराठीतील ऐतिहासिक कादंबरी लेखनाचे एक उत्तम प्रारूप म्हणून या कादंबरीचा विचार महत्त्वाचा ठरतो. या कादंबरीत…

इन्स्टिट्यूट ऑफ मिनरल्स अ‍ॅण्ड मटेरियल टेक्नॉलॉजी , आयएमएमटी ( Institute of Minerals and Materials Technology)

इन्स्टिट्यूट ऑफ मिनरल्स अ‍ॅण्ड मटेरियल टेक्नॉलॉजी (आयएमएमटी) ही पदार्थ अभियांत्रिकी आणि खनिजशास्त्राच्या क्षेत्रामध्ये संशोधन करणारी एक महत्त्वाची आणि प्रगत संशोधन संस्था आहे. या संस्थेची स्थापना १९६४ मध्ये करण्यात आली. या…

अर्न्स्ट कार्ल ॲबे (Ernst Karl Abbe)

ॲबे, अर्न्स्ट कार्ल : (२३ जानेवारी, १८४० — १४ जानेवारी, १९०५). अर्न्स्ट कार्ल ॲबे यांचा जन्म आयसेनाख (Eisenach) येथे झाला. १८५७ मध्ये ॲबे यांनी आयसेनाख जिम्नॅशियम येथून पदवी प्राप्त केली.…

वर्तुळ (Circle)

[latexpage] एका केंद्रबिंदूपासून समान अंतरावर असणाऱ्या बिंदूंच्या संचास वर्तुळ असे म्हणतात. आकृतीत बिंदू O हा केंद्रबिंदू आहे व O या केंद्रबिंदूपासून एकसमान अंतरावरील बिंदूंच्या संचामुळे तयार झालेल्या आकृतीस वर्तुळ असे…

मूत्र

अग्नीच्या म्हणजेच चयापचयाच्या विविध क्रियेने निर्माण होणाऱ्या त्याज्य घटकांचे वहन करून हे त्याज्य घटक शरीराबाहेर टाकण्याचे काम मूत्राद्वारे होते. या त्याज्य घटकांना आयुर्वेदीय परिभाषेत 'क्लेद' असे म्हणतात. मूत्र हे गरम…

नॅशनल फिजिकल लॅबोरेटरी (एनपीएल) (National Physical Laboratory, NPL)

नॅशनल फिजिकल लॅबोरेटरी (एन.पी. एल.) या संस्थेची स्थापना ही विज्ञान आणि उद्योगधंद्याशी निगडित असलेल्या कौन्सिल ऑफ सायंटिफिक अँड इंडस्ट्रियल रिसर्च या परिषदेद्वारा ४ जानेवारी, १९४७ रोजी केली गेली. उद्दिष्ट :…

सेंट्रल लेदर रिसर्च इन्स्टिट्यूटऑफ इंडिया, सीएलआरआय (Central Leather Research Institute of India, CLRI)

सेंट्रल लेदर रिसर्च इन्स्टिट्यूट ( CLRI ) ही जगातील सर्वांत मोठी चर्म संशोधन संस्था आहे. या संस्थेची स्थापना २४ एप्रिल, १९४८ रोजी चेन्नई (तमिळनाडू) येथे वैज्ञानिक व औद्योगिक संशोधन परिषदेच्या…

एकप्रतिनिधी मतदारसंघ (One representative constituency)

एकप्रतिनिधी मतदारसंघ : निवडणूकीसीठीची प्रतिनिधी मतदारसंघ पध्दती. या पद्धतीमध्ये एका मतदारसंघातून एकच प्रतिनिधी निवडून येतो. ज्यावेळी सर्वाधिक मतांनी प्रतिनिधी निवडण्याची पद्धत असते तेव्हा असे मतदारसंघ असतात. उमेदवाराचा मतदाराशी सतत संपर्क…

फिलिप ॲलेन शार्प (Philip Allen Sharp)

शार्प, फिलिप ॲलेन : (६ जून, १९४४). अमेरिकन आनुवंशिकीतज्ञ आणि रेणवीय जीववैज्ञानिक. विभाजित जनुके (Split Genes) या शोधाबद्दल १९९३ मध्ये फिलिप शार्प यांना रिचर्ड जे. रॉबर्ट्स यांच्याबरोबर शरीरविज्ञान व वैद्यकशास्त्र…

महाराष्ट्र ग्रंथ भांडार (Maharashtra Granth Bhandar)

महाराष्ट्र ग्रंथ भांडार : ( स्थापना : १९३५.) कोल्हापूर संस्थानातील राष्ट्रीय विचाराच्या आणि स्वतंत्र प्रबोधनाच्या पुस्तकांच्या प्रकाशनाचे आणि विक्रीचे पहिले दुकान. स्वातंत्र्यपूर्व काळात महात्मा गांधींच्या कार्यातून प्रेरणा घेऊन गोविंद वामन…

सती राणकदेवी (Sati Ranakdevi)

सती राणकदेवी : (१९९७). विष्णु धोंडदेव कर्वे यांनी लिहिलेली स्वतंत्र ऐतिहासिक स्वरुपाची कादंबरी.दामोदर सावळाराम आणि मंडळी यांनी सन १८९७ साली प्रकाशित केली. पातिव्रत्याचा गौरव आणि सती प्रथेचे वर्णन हे या…