मराठी विश्वकोश

कोथिंबीर (Coriander)

कोथिंबीर : (हिं. धनिया; गु. कोनफिर; क. कोथंब्री, कोतुंबरी; सं. धान्यक, कुस्तुंबरी, अल्लका; इं. कोरिअँडर, लॅ. कोरिअँड्रम सॅटायव्हम; कुल-अंबेलिफेरी). ही परिचित ओषधीय वनस्पती भारतात सर्वत्र पिकविली जाते. ती मूलतः दक्षिण…

सांगली शहर (Sangli City)

महाराष्ट्र राज्यातील सांगली जिल्ह्याचे मुख्य ठिकाण. लोकसंख्या सांगली शहर २,५५,२७०, (२०११). हे कृष्णा नदीच्या काठावर वसले असून कृष्णा-वारणा नद्यांचे संगमस्थान या शहराच्या नैर्ऋत्येस ४ किमी. वर आहे. कोल्हापूरपासून पूर्वईशान्येस ४८…

न्याय सहायक मानवशास्त्र (Forensic Anthropology)

मानवी शरीर, अस्थी आणि सांगाडा यांची ओळख पटविण्यासाठी कायद्याच्या चौकटीतील विविध बाबींचा अभ्यास करणारे शास्त्र. न्याय मानवशास्त्राच्या अंतर्गत येणाऱ्या शास्त्रप्रणालीचा अभ्यास एकोणीसाव्या शतकात सुरू झाला. फॉरेन्सिक म्हणजे न्यायालयाच्या उपयोगाची अथवा…

लोकजीवनशास्त्र (Ethnography)

मानवजातीवर्णनशास्त्र किंवा लोकसमूहशास्त्र. मानवशास्त्राची अभ्यासपद्धती ही इतर सर्व विद्याशाखांपेक्षा खूप निराळी आहे. मानवशास्त्राच्या शाखांचा विचार केल्यावर हे सहजच लक्षात येते. जसे पुरातत्त्वीय मानवशास्त्रात उत्खननातून मिळणाऱ्या अस्थी वा मानवी संस्कृतीच्या अवशेषांनुसार…

वुलर सरोवर (Wular Lake)

भारताच्या जम्मू व काश्मीर राज्यातील तसेच भारतातील सर्वांत मोठे गोड्या पाण्याचे सरोवर. हे जम्मू व काश्मीर राज्याच्या बांदीपोरा जिल्ह्यात, श्रीनगर शहराच्या वायव्येस ३२ किमी.वर हे सरोवर आहे. भूसांरचनिक क्रियेतून निर्माण…

छोटा गंधर्व (Chhota Gandharva)

छोटा गंधर्व : (१० मार्च १९१८– ३१ डिसेंबर १९९७). मराठी रंगभूमीवरील नामवंत गायक नट. ‘सौदागर’ ह्या नावानेही परिचित. संपूर्ण नाव सौदागर नागनाथ गोरे. जन्म सातारा जिल्ह्यातील कोरेगाव जवळच्या भाडळे या…

घेवडा (French Bean)

भाजी किंवा उसळ याकरिता स्वयंपाकात वापरात असलेल्या आणि शिंबावंत (शेंगा येणाऱ्या वनस्पतींच्या) गणातील व पॅपिलिऑनेटी कुलातील काही वनस्पती किंवा त्यांच्या शेंगा व दाणे यांना सामान्यपणे घेवडा म्हणतात. शास्त्रीय दृष्ट्या घेवड्याच्या…

गिनी गवत (Guinea Grass)

गिनी गवत : (इं. गिनी ग्रास; लॅ. पॅनिकम मॅक्सिमम; कुल-ग्रॅमिनी). हे मूळचे उष्ण कटिबंधीय आफ्रिकेमधील असून १७९३ मध्ये भारतात आणले गेले आणि आता ते निरनिराळ्या प्रकारच्या जमिनींवर व हवामानांत व्यापारी दृष्ट्या…

हाइन्‍रिख फोन ट्राइश्के (Heinrich von Treitschke)

ट्राइश्के, हाइन्‍रिख फोन : (१५ सप्टेंबर १८३४—२८ एप्रिल १८९६). प्रसिद्ध जर्मन इतिहासकार आणि राजकीय लेखक. एका सॅक्सन सेनाधिकाऱ्याचा मुलगा. ड्रेझ्‌डेन येथे जन्म. बॉन आणि लाइपसिक ह्या विद्यापीठांत १८५१–५४ ह्या काळात…

टेहरी गढवाल संस्थानमधील एक मुद्रांक

टेहरी गढवाल संस्थान (Tehri Garhwal Princely State)

ब्रिटिशांकित हिंदुस्थानातील कुमाऊँ प्रदेशातील एक संस्थान. क्षेत्रफळ १०,८८० चौ. किमी. लोकसंख्या ६,०२,११५ (१९४१). वार्षिक उत्पन्न सु. ४१ लाख रुपये. उत्तरेस तिबेट, रावीन आणि बशहर ही पंजाबातील संस्थाने, पश्चिमेस डेहराडून, दक्षिणेस…

गळिताची पिके (Oil Seeds)

गळिताची पिके : ज्यांच्या बियांपासून तेल काढण्यात येते अशी वर्षायू किंवा बहुवर्षायू (एक वा अनेक वर्षे जगणारी) पिके. तेलांचे खाद्य तेले आणि अखाद्य तेले असे दोन प्रकार असतात. खाद्य तेलांपैकी…

श्वेत धातूची सूक्ष्म संरचना

श्वेत धातू (White Metals)

पांढर्‍या रंगाचे अनेक धातू आणि मिश्रधातू असून त्यांचे वितळबिंदू सापेक्षतः कमी असतात. उदा., शिसे, कथिल, अँटिमनी, जस्त; तसेच कथिल व शिसे हे मुख्य घटक असणारे विविध मिश्रधातू यांत येतात. कथिल…

ॲल्युमिनियम (Aluminium)

ॲल्यु‍मिनियम हे आवर्त सारणीच्या गट ३ मधील धातुरूप मूलद्रव्य आहे. याचा अणुक्रमांक १३ असून अणुभार २६.९८ इतका आहे. हा धातू हलका, रुपेरी व चकचकीत असतो. शुद्ध धातू मऊ असतो. इतिहास…

काडतूस पितळेची सूक्ष्म संरचना

काडतूस पितळ (Cartriage Brass)

तांबे आणि जस्त विविध प्रमाणांत एकत्र वितळवून पितळाचे विविध प्रकार तयार करतात. ७० % तांबे व ३० % जस्त असलेल्या पितळाला काडतूस पितळ म्हणतात. काडतूस पितळ हा महत्त्वाचा मिश्रधातू असून…

उष्णता संक्रमणाचे प्रकार (Types of Heat Transfer)

[latexpage] उष्णता संक्रमणाचे (परिवहनाचे) मुख्यत्वे तीन प्रकार आहेत : (१) संवहन, (२) संनयन किंवा अभिसरण, (३) प्रारण. उष्णता संवहन (Conduction) : संवहन हा उष्णता परिवहनाचा मार्ग असून त्याद्वारे एका विशिष्ट पदार्थातील…